Title: Aitona artzaina
Course: Moodle euskara irakasteko aurrez aurreko ikastaroetan

- Irakur ezazu testu hau azkar eta gainetik

ARTZAINTZA EUSKAL HERRIAN

Europako hainbat lurraldetan bezala, Euskal Herrian ustiaketa mota hau, sail zabaleko eskualde menditsuetan garatzen da. Bertan artaldea hazteko eta elikatzeko nahiko belar eta larre aurkitzen baitira.

Artzaintzarako zonalde hauek, nahiko hedatuak diren herri-lurrak osatzen dute. Erabilpenerako eskubidea, herri ezberdineko auzokoek, inguruko herrikoek edo eta inguruko haranetako artzainek izaten dute. Larre, zonalde hauek, ezagunak diren “Fazeria”, “Partzoneria” “Elkarteak” (Enirio-Aralar, Ernio...) osatzen dituzte. Ustiaketa eta erabilpen egokirako lege eta ordenantza batzuen bidez erregulatuak aurkitzen dira.

Gaur egun zonalde hauetan lantzen da artzaintza:

Gipuzkoa
- Ekialdean, Altzania, Aizkorri, Urkia, Elgea, Zaraia, Aralar aranak.
- Barnealdean; Izarraitz eta Ernio aranak.
- Kostaldean; Arno aranean.
Bizkaia | - Gorbeia arana, Enkartazioko mendiak, Karrantza, Anboto eta Oiz.
Araba | - Entzia, Iturrieta, Izkiz, Kantabria, Guibijo eta Saldaba aranak..
Nafarroa
- Urbasa-Andia arana, Sarbil, Lokiz eta Alaitz arana.

- Iparraldean; Pirineo aldea, Erronkari, Salazar eta Iratiko aranetan.

- Hegoaldea Bardeetan.

Garai batean jende askoren ofizioa eta bizibidea zen, artzain bakoitzak buru gutxi izaten zituen bere gain. Mende hasieran nahikoa zen 100 bat buru izatea, gaur egun ordea, 200 buru baino gehiago eduki behar dira errentagarri izateko.

XIX. mendetik ohizko artzaintzak izan duen beherakada, neurri batean behintzat garai horietan egin zen lurren berriketa eta ardiak egoten ziren larreetan koniferak aldatzearen ondorioa da. Bestalde, artzainaren bizimodu latza ere hor dago, eguraldiaren menpe beti, isolamendu handia denbora luzez, jendearekiko harremanak mugaturik, ... ofizioa gurasoengatik ikasi ohi izan dute, eta belaunaldiz belaunaldi igaroz joan da familien barruan, honek ia-ia aldatu gabe. Honexegatik ere, kanpoko batentzat oso zaila izan da ofizio honetara jotzea, eta gaur egun ere zailagoa gazteei interesik sortzea.

Gaur egun hala ere, artzainak erosotasun gehiagoz bizi daitezke: mendiko txabola familia bizitzeko moduan jarrita, edota ibilgailuz igo eta jaitsi ahal izatea... Ekonomikoki begiratuta ere aldaketa asko izan dira.

Iturria: www.natureskolabizia.com

Q: Amerikanuak dokumentala...
- Ameriketako mendebaldera emigratu beharra izan zuten euskaldunen argazki polita da (Ondo!)
- film tristea da, galtzeko zorian dagoen bizimoduaren lekuko (Ez! Filma ez da tristea!)
- Kontakizun historikoa
A: Ameriketako mendebaldera emigratu beharra izan zuten euskaldunen argazki polita da

Nevadako azken euskal artzainak [Image]

[Image]Herrialde arrotzean bizimodu duina eramateko borrokaz eta komunitate bateko kide sentitzeaz mintzo da Amerikanuak dokumentala, egileen hitzetan. Garratz eta malenkoniatsu, baita umorez hainbatetan, euskal diasporan ezagun zaigun historia du ardatz, dirua irabazteko asmoz artzain joan eta azkenean han geratu zirenena.

Juanito Juaristi Parrillas-ek laurogeitaka urte ditu, eta hogei pasa dira azkenekoz Euskal Herrian izan zenetik. Beharbada horregatik du urrunean galtzen den begirada nostalgiko eta nekatua, Nevadako (AEB) Elko herrian duen apartamentuaren bakardadean. Gehiago ere badio begirada horrek, “dena kontatuko banu…” dio, eta dena ziurrenik ez, baina asko kontatu digute Parrillas-ek, Alfonso Igoak, Jose Leniz Txapo-k, Bixente First Class-ek, Nikolas Fagoagak, Ramon Zugazaga Akerra-k… Hainbat eta hainbat euskaldun gazteren moduan, 1950eko hamarkadaren erdira arte Ameriketara egin zuten alde, artzain gisa dirua irabazteko.

Baina artzainaren bizimodua ez da nolanahikoa. Elkarrizketatuetako batek hamasei urte eman zituen mendian, animalia konpainia bakar. “Zenbatek utzi zuten bizitza mendian! Zenbatek bukatu zuten zoratuta…”. Triste gogoratzen ditu ardi arteko urteak. Berdin protagonista lesakarrak, lanaren gogortasuna eta mendietako isolamendua eta bakardadea gogoan. Beste hainbatek aldiz, aitortzen du bizitzako urterik onenak izan direla artzain beharrean emandakoak.

Hobeto edo okerrago, bakoitzak bere modura bizi izan du esperientzia, eta hura guztia gogora ekartzen dute Elkoko tabernan, alai baina nostalgiko, zurrut, karta-joko, barre eta solas artean: nafarrek eta bizkaitarrek euskalkia dela-eta elkar ulertzeko hasieran zituzten komeriak, garaiko maitasun eta sexu historiak, artzain ona izateko ezaugarriak… Lehen herri bizia zen Elko, euskaldunez betea, baina artzaintza desagertzear den mundua da dagoeneko, eta ez dago euskal artzainik Nevadan, perutarrak eta txiletarrak dira oraingoak. Beldur da elkarrizketatuetako bat, ez baitu uste urtetan mantendutako artzain-negozioari helduko diotenik seme-alabek, “eta dirua baino askoz gehiago da hor inbertitutakoa, bihotza dut inbertitu”.

Izan zenaren itzal urruna da Elko. Kasinoa, bowling-a, tabernak baditu –euskal izendunak, hainbat–, baina galdu du sasoi oparoetako argi eta distira. Kale erdi-hutsak erakusten dizkigu dokumentalak, bizimodu lasaia, paisaia elurtu, hits eta hotzean. Inguru goibelak bat egiten du protagonistek izandako bizimodu latzarekin, eguneroko kezka eta ardurek ezkutatu ezin duten nostalgiarekin. Ez da film tristea, umoretsu erantzuten dute protagonistek pasarte ugaritan, baina bizitza bere gordinean erraza ez dela igartzen diegu kontalarien hitz eta isiluneei, eta malenkonia kutsua dario emaitzari.

Tonuarekin asmatu dute dokumentalaren egile Gorka Bilbao gernikarrak eta Teruelgo (Espainia) Nacho Reig-ek. Audience musika talde bizkaitarrak filmerako sortutako soinu bandak ere lagundu du horretan. Gorka Bilbaoren aitona hamabost urtez artzain aritua zen AEBetan, eta hori izan zen proiektu honen ernamuina. Berde Produkzioak ekoiztetxearekin elkarlanean, bost astez Elkon izan ziren eta hala gorpuztu zen Amerikanuak dokumentala, Donostiako Zinemaldiko aurtengo edizioan estreinatua.

Elkoko biztanleen erretratu txukuna gauzatu dute 91 minututan, euskal diasporaren zati bat Ameriketako mendebaldean nola egokitu zen ezagutzeko aproposa, galtzen ari den bizimoduaren lekuko.

Dokumentalaren trailerra ikusteko jo hona: Amerikanuak

Q: Elko...
- gaur egun hiri alaia da; kasinoa, bowling-a eta tabernak ditu (Ez! Irakurri berriz!)
- gaur egun ez da garai bateko hiri alaia (Ederto!)
A: gaur egun ez da garai bateko hiri alaia

Q: Zer esan nahi du ondoko esaldiak?

- Inguru goibelak bat egiten du protagonistek izandako bizimodu latzarekin, eguneroko kezka eta ardurek ezkutatu ezin duten nostalgiarekin.
- Paisaiaren tristurak eta protagonisten bizimodu gogorrak bat egiten dute
- Artzainek izan duten bizimodua zeharo nostalgikoa da (Ez! Irakurri berriz!)
A: Paisaiaren tristurak eta protagonisten bizimodu gogorrak bat egiten dute

Q: Estatu Batuetara joandako artzainen bizimodua...
- batzuentzat oso txarra izan zen bitartean, beste batzuentzat urterik onenak izan ziren haiek
- guztientzat izan zen oso txarra
A: batzuentzat oso txarra izan zen bitartean, beste batzuentzat urterik onenak izan ziren haiek

Q: Zeri buruz hitz egiten dute Elkoko tabernan elkarrizketatutako artzainek? Zein dira gaiak?
- Nafarrek eta bizkaitarrek elkar ulertzeko zituzten arazoak, orduko maitasun eta sexu historiak, artzain ona izateko ezaugarriak...
- Artzaintzak desagertzeko duen arriskua
A: Nafarrek eta bizkaitarrek elkar ulertzeko zituzten arazoak, orduko maitasun eta sexu historiak, artzain ona izateko ezaugarriak...

Q: Noiz gertatu zen inmigrazio-mugimendu hori Estatu Batuetara?
- 1955 urtera arte (Ondo!)
- 1950 urtera arte (Ez! Irakurri berriz!)
A: 1955 urtera arte

Q: Zergatik du, beharbada, Juanito Juaristik urrunean galtzen den begirada nostalgiko eta nekatua?
- Zaharra delako, laurogeitaka urte ditu (Ez! Irakurri berriz!)
- Hogei urte baino gehiago direlako Euskal Herrian egon zen azken alditik hona (Ondo!)
A: Hogei urte baino gehiago direlako Euskal Herrian egon zen azken alditik hona

Q: Lehenengo paragrafoa irakurrita, zein da erreferentea edo subjektua?
- Amerikanuak izeneko dokumentala (Oso ondo!)
- Euskal diaspora (Bai, diasporaz ari da lehen paragrafoan baina erantzun hori orokorregia da.)
- Ameriketara joan ziren artzainak (Bai, horretaz ari da lehen paragrafoan baina erantzun hori orokorregia da.)
A: Amerikanuak izeneko dokumentala

Q: Irakur ezazu paragrafo hau eta lot itzazu azpimarratutako hitzak dagozkien definizioekin

- Gaur egun hala ere, artzainak erosotasun gehiagoz bizi daitezke: mendiko txabola familia bizitzeko moduan jarrita, edota ibilgailuz igo eta jaitsi ahal izatea... Ekonomikoki begiratuta ere aldaketa asko izan dira.
- Gaur egun | Garai honetan
- Erosotasun | Lasai eta zailtasunik ez duenaren egoera
- Hala ere | Hala eta guztiz ere, halere

Q: Irakur ezazu paragrafo hau eta lot itzazu azpimarratutako hitzak dagozkien definizioekin

- XIX. mendetik ohizko artzaintzak izan duen beherakada, neurri batean behintzat garai horietan egin zen lurren berriketa eta ardiak egoten ziren larreetan koniferak aldatzearen ondorioa da. Bestalde, artzainaren bizimodu latza ere hor dago, eguraldiaren menpe beti, isolamendu handia denbora luzez, jendearekiko harremanak mugaturik, ... ofizioa gurasoengatik ikasi ohi izan dute, eta belaunaldiz belaunaldi igaroz joan da familien barruan, honek ia-ia aldatu gabe. Honexegatik ere, kanpoko batentzat oso zaila izan da ofizio honetara jotzea, eta gaur egun ere zailagoa gazteei interesik sortzea.
- Isolamendu | Bakarrik egotea
- Latz | Gogorra, nekagarria
- Belaunaldi | Guraso eta seme-alaben arteko ondore maila bakoitza

Q: Irakur ezazu paragrafo hau eta lot itzazu azpimarratutako hitzak dagozkien definizioekin

- Europako hainbat lurraldetan bezala, Euskal Herrian ustiaketa mota hau, sail zabaleko eskualde menditsuetan garatzen da. Bertan artaldea hazteko eta elikatzeko nahiko belar eta larre aurkitzen baitira.
- Lurralde | Lur eremu edo hedadura aski zabala
- Ustiaketa | Zerbaitetik onura edo mozkina ateratzea; lehengaiak sortzeko, izadiko baliabideak lantzea
- Artalde | Ardiz osatutako taldea
- Hazi | Haurren edo animalien hazkuntzaz arduratu
- Elikatu | Bizitzeko behar diren gaiak hartu edo eman
- Sail | Lur zatia edo lur eremua; bereziki ereiteko edo zerbait landatzeko

Q: Irakur ezazu paragrafo hau eta lot itzazu azpimarratutako hitzak dagozkien definizioekin

- Artzaintzarako zonalde hauek, nahiko hedatuak diren herri-lurrak osatzen dute. Erabilpenerako eskubidea, herri ezberdineko auzokoek, inguruko herrikoek edo eta inguruko haranetako artzainek izaten dute. Larre, zonalde hauek, ezagunak diren “Fazeria”, “Partzoneria” “Elkarteak” (Enirio-Aralar, Ernio...) osatzen dituzte. Ustiaketa eta erabilpen egokirako lege eta ordenantza batzuen bidez erregulatuak aurkitzen dira.
- Hedatu | Halako hedadura edo espazioa izan. Zabaldu
- Haran | Bi mendialderen arteko tarte aski luzea. Ibarra
- Larre | Abereak bazkaltzeko erabiltzen den belardia

Q: Irakur ezazu paragrafo hau eta lot itzazu azpimarratutako hitzak dagozkien definizioekin

- Garai batean jende askoren ofizioa eta bizibidea zen, artzain bakoitzak buru gutxi izaten zituen bere gain. Mende hasieran nahikoa zen 100 bat buru izatea, gaur egun ordea, 200 buru baino gehiago eduki behar dira errentagarri izateko.
- Bizibide | Ogibidea, bizitzeko egiten den lana
- Mende | Ehun urteko denbora bitartea
- Buru | Animalia