Title: Irakurmena
Course: Moodle euskara irakasteko aurrez aurreko ikastaroetan

Feedback shared by this category's questions, if partly right: 1

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2008ko maiatzean.

Kontzientzia tragikoa

Kontzientzia, ekintzak epaitzeko eta aukeratzeko gizakiak duen ahalmena, zalantzazkoa, zaila, tragikoa da beti. Kontzientziak argitzen du ekintzaren ingurunea, egin zitekeenaren eta egin denaren arteko aldea, eta ezin denaren eta egin daitekeenaren artekoa. Kontzientzia ekintzaren ondorioa da, baina ekintzaren arrazoia eta ekintzaren eragilea ere bai.

Epikan, gizakiak erabateko onaren eta txarraren artean aukeratzen du, bi aldeok zeharo berezirik daude eta onak txarra bentzutzean soluzionatuko da arazoa. Tragedian, ostera, on desberdinen artean aukeratu behar da, onak txarrekin nahastuta etorriko dira, aukeratu beharra ere mingarria izanen da, sakrifizioak ezinbestekoak izanen dira eta, soluzioan, irabazleak ere zer edo zer galduko du.

Prometeok, heroe tragikoak, egin behar duenaren kontzientzia du; Prometeo izenak horixe adierazten baitu, Epitemeo anaia inkontzientearen aldean. Baina egin behar denaren kontzientzia izateak ez du esan nahi zer gertatuko den dakienik, arriskuaren kontzientziarekin, hoberenaren bila egindakoaren ondorioak edozelan ere ustegabekoak eta lazgarriak izan daitezkeelako.

Hesiodoren aburuz Prometeo zitala eta gaizkile hutsa zen, Zeusen eta munduaren ordenaren kontra ekin zuelako, eta ezarriko zitzaion zigor izugarria ondo merezia zuen. Estatuaren eta bestelako dogmen ezartzaileek halako kriterioekin epaitzen dute, oraindik, edozein errebeldia. Haien ustez, Estatuak onaren eta gaizkiaren monopolioa du eta Estatuko biztanleek ezarri zaien erresuma eta hierarkia ametitu beste erremediorik ez dute. Eskilok, Sofoklesek eta Euripidesek, gizajendearen kontzientzia ahalmena aintzat hartuz, Hesiodok baino hobeto ulertzen zuten beren pertsonaien ondoez eta errebeldia…

Gizakia ez da ezer, izan nahi duena berak egin ezik, eta ekiteko orduan erdi ilunetan aukeratu behar du, bere ekintzen ondorioa ezagutu gabe. Ilusio faltsuek eta gehiegizko ausardiak ezbeharra ugalduko dute, sinesgogortasunek eta soberako gibelbeldurrek makurkeria luzatuko dute.

Ertz bion artean ekiteko aukera hauxe da ugaztun bertikalaren askatasun eta errespontsabilitatea.

Joseba Sarrionaindia. Hitzen Ondoeza.

Testuan esaten dena kontuan izanda, aukeratu erantzun zuzena.

Q: Artikuluaren izenburua “Laika” da. Zer dela eta?
- Laika txakurra espaziora bidali zuten egunaren 50. urteurrenean bortxatu eta hil dutelako emakumea.
- Italiatik botako dituzten etorkinen irudia da Laika, etxerik gabeko txakur hura ere urrun bidali baitzuten.
- Idazleak artikulua baliatu nahi izan du Laikaren balentria gogora ekartzeko.
A: Italiatik botako dituzten etorkinen irudia da Laika, etxerik gabeko txakur hura ere urrun bidali baitzuten.

Q: Zer gertatu da Italian?
- Emakume bat bortxatu eta hil egin dute. Gaizkilea errumaniarra izan delakoan, agintariek inmigrazio politika gogortu dute.
- Errumaniar batek, emakume bat bortxatu eta hil ondoren, su eman dio bere buruari. Handik gutxira, lehen ministroak errumaniarrak Italiatik kanporatuko dituen dekretua sinatu du.
- Kazetari batek salatu du bere auzoan bizi den errumaniar batek emakume bat bortxatu eta hil duela. Berria zabaldu eta berehala, gobernuak etorkin arriskutsuak Italiatik botatzea erabaki du.
A: Emakume bat bortxatu eta hil egin dute. Gaizkilea errumaniarra izan delakoan, agintariek inmigrazio politika gogortu dute.

Q: Zein da idazlearen asmoa, artikulua idazterakoan?
- Emakumeen lana gero eta erosoagoa dela esan nahi du.
- Lehen orain baino lan gehiago egiten zela esan nahi du.
- Herriari kontserba-lantegiak eman dion aberastasuna goraipatu nahi du.
- Emakumeen lan baldintza txarrak salatu nahi ditu.
A: Emakumeen lan baldintza txarrak salatu nahi ditu.

Ariketa hau HABEren 3.mailako azterketa erabili zuten 2008ko maiatzean.

'Laika'

Laika, sobietarrek gaur mende erdi espaziora bidalitako txakurra, kalean errekrutatu zuten. Ez zuen jaberik, kale zuloa zuen etxe, eta urruneko zeruan hil zen. Erromako bazter auzoetan bizi diren errumaniarren txabolak ikusi ditudanean gogoratu zait. Txabola horietako batean bizi omen zen batek, kazetariak esan du, lapurreta egiten hasita, emakumea bortxatu eta hil du. Ustez. Eta Italia osoa sutan dago. Baina ez Castellon bere buruari su eman zion errumaniar hura bezala. Italian sortutako suak besteren bizitzak erretzen dituelako, ez propioa, lehen ministroak berehalakoan sinatu duen dekretu xenofobo batek hauspotuta. Milaka europar «arriskutsu» egotziko omen dituzte berehala. Milaka errumaniar, erran -erre- nahi baita. Europarrak izan bai baina errumaniarrak gu europarron parekoak ez direlako. Eta hasi da errumaniar pasea. Ez dago jada Berlusconiri errua botatzerik. Ezker usteko gobernuak abiarazi duelako ehiza, tokian tokiko agintariei -poliziei eta gobernu ordezkariei- eman dielako arriskutsuak nortzuk diren nahi erara erabakitzeko eskumena. Erroman, Florentzian, Milanen eta Turinen, polizia etxeetan migrante doilorren zerrendak osatuta omen dauzkate. Espazio urrunera bidali beharreko milaka Laika-ren izenekin.

Amagoia Iban. Berria, 2007-11

Testuan esaten dena kontuan izanda, aukeratu erantzun zuzena.

Q: Zertarako erabiltzen da testuan “gatza eman” esaera?
- Zerbait ongi nola kontserbatu behar den esateko.
- Zerbait pikutara bidali behar dela adierazteko.
- Zerbaitek gustu gutxi duela esateko.
- Zerbait berriro egin behar dela esateko.
A: Zerbait pikutara bidali behar dela adierazteko.

Q: Antxoak garbitzeko garaian zer egiten zuten?
- Amak eta izebak antxoei hezurrak kendu, eta xerrak egiten zituzten.
- Amak eta izebak, idazlearekin batera, antxoa xerra xamurrak jaten zituzten.
- Hirurak antxoak garbitzen, hezurra kentzen eta xerrak egiten aritzen ziren.
- Kontserba-lantegietara eramaten zituzten antxoak garbitu eta xerrak egitera.
A: Amak eta izebak antxoei hezurrak kendu, eta xerrak egiten zituzten.

Q: Nola prestatzen dira ontziko antxoak?
- Gatza antxoak sartu aurretik, eta ontzia antxoaz bete ondoren, botatzen da.
- Gatza antxoa bakoitzari eman behar zaio, ontzian sartu baino lehen.
- Gatza soilik amaieran botatzen da ontzian, antxoaz beteta dagoenean.
- Gatza ontzia hutsik dagoenean, eta antxoa ilara bakoitzean botatzen da.
A: Gatza ontzia hutsik dagoenean, eta antxoa ilara bakoitzean botatzen da.

Q: Zertarako erabiltzen zituzten patata eta harria, antxoak ontzietan jartzean?
- Patata, antxoen ura askatzeko eta, harria, gatza ongi itsasteko.
- Patata, kolorea emateko eta, harria, antxoak latan hobeto estutzeko.
- Patata, gatz nahikoa zuten jakiteko eta, harria, ura askatzeko.
- Patata, zapore berezia emateko eta, harria, lata ixten laguntzeko.
A: Patata, gatz nahikoa zuten jakiteko eta, harria, ura askatzeko.

Q: Txikitako oroitzapenetatik zein du bereziki gogoan Kirmen Uribek?
- Amak eta izebak, antxoak ontzietan sartzen ari zirela, egiten zuten zarata.
- Ama eta izeba antxoak ontzietan sartzen aritzen zirenean, sortzen zen usaina.
- Amak eta izebak, antxoak ontzietan sartzen ari zirela, osatzen zuten irudi lausoa.
- Bere burua ikusten du txikitan antxoak ontzietan sartzen, ama eta izebarekin batera.
A: Ama eta izeba antxoak ontzietan sartzen aritzen zirenean, sortzen zen usaina.

SENDATZEKO MUSIKA

Gasteizko Musikoterapiaren Ikerketa Zentruak..1..urte batzuk lanean. Hain zuzen, 1983.ean Parisen izandako Kongresuaren ondotik...2...zen, estatu honetan zientzia horretako ikerketa-lanak....3...eta zabaltzeko. Geroztik zenbait lanetan parte....4...dute, hala nola Gasteizko Santiago Apostoleko Ginekologia Zerbitzuko batean, bertako zoroetxeko...5... bi lanetan eta Arabako Magisterio eskolakoekin...6...ere ibiliak dira. Baina beharbada ezagunagoak dira....7...arte eman dituzten ikastaroengatik. Gehienak Gasteizen izan...8....ere, estatuko beste zenbait hiritara ere zabaldu dituzte....9...., Donostiara, Bilbora, Madrilera, eta abarretara. Denetara bederatziehun lagun...10...omen dira ikastaro horietan, batez ere maisu-maistrak. Baina musikari, ATS, psikomotrizista eta mediku askok...11......parte hartu du. Jendearen....12.....ona ikusita, Patxi del Campok eta Aitor Loroñok, CIM-aren sortzaileek, Gasteizen musikoterapiako eskola sortzea....13....zuten, estatuko lehenengoa. Horrez...14...., aldizkari espezialdu bat argitaratzen.....15....asmotan ere ibili ziren. Musikaren komunikazio gaitasuna da musikoterapiaren abiadura. Bizitza.....16..., eta jaio baino lehenago ere bai, inguratzen....17...erritmoak. Hori dela eta, entzumena da komunikatzeko.....18.....zentzurik biziena. Musikoterapiarentzat......19......., nahitaezkoa da gizarte honetan hain baztertua dugun komunikabide horri....20......irekitzea. Eta zenbait kasutan musika terapia.....21....erabiltzerik ere izaten da. Musikoterapia zientzia berri....22.....da, munduko bigarren gerratearen ondoren sortu.....23....Musika eta osasun arloetako langile batzuk.....24......lan egiten hasi ziren eta hortik sortu zen zientzia hau. Gaur egun, gure....25......ezagunegia ez bada ere, zenbait estatutan unibertsitateko ikasketen.....26....ematen da.Musikaren eta osasunaren....27...arlotan erabili izan da musikoterapia, zaharren etxeetan, ospitaletan, baina...28....ere psikiatrek eta atzeratuekin lan egiten dutenek erabiltzen dituzte teknika hauek.

Q: Gasteizko Musikoterapiaren Ikerketa Zentruak......1.......urte batzuk lanean
- badaramatza
- badakartza
- badabil
- badator
A: badaramatza

Q: Hain zuzen, 1983.ean Parisen izandako Kongresuaren ondotik.......2.......zen,
- irten
- sortu
- itzuli
- jeiki
A: sortu

Q: estatu honetan zientzia horretako ikerketa-lanak........3........eta zabaltzeko.
- bota
- zapaldu
- desegin
- bultzatu
A: bultzatu

Q: Geroztik zenbait lanetan parte......4......dute, hala nola Gasteizko Santiago Apostoleko Ginekologia Zerbitzuko batean,
- hartu
- egin
- utzi
- jo
A: hartu

Q: bertako zoroetxeko.....5...... bi lanetan eta Arabako Magisterio eskolakoekin.....
- beste
- bezain
- adina
- bakoitza
A: beste

Q: eta Arabako Magisterio Eskolarekin ....6.... ibiliak dira.
- baten
- batean
- batera
- batekin
A: batera

Q: Baina beharbada ezagunagoak dira...7.... arte eman dituzten ikastaroengatik.
- lehen
- orain
- etzi
- gero
A: orain

Q: Gehienak Gasteizen izan...8... ere, estatuko beste zenbait hiritara ere zabaldu dituzte.
- diren
- dituen
- badira
- baditu
A: badira

Q: ......, Donostiara, Bilbora, madrilera eta abarretara.
- bat
- batzuk
- bakar
- batere
A: batzuk

Q: Denetara bederatziehun lagun...10... omen dira ikastaro horietan, batez ere maisu-maistrak.
- ibili
- joan
- etorri
- alde egin
A: ibili

Q: Baina musikari, ATS, psikomotrizista eta mediku askok ...11... parte hartu du
- ezik
- eta
- ala
- ere
A: ere

Q: Jendearen...12... ona ikusita, patxik del Campok eta Aitor Loroñok, CIM-aren sortzaileek,....
- arabera
- harrera
- bilera
- pentsaera
A: harrera

Q: Gasteizen musikoterapiako eskola sortzea...13... zuten, estatuko lehenengoa.
- jokatu
- gogoratu
- pentsatu
- hitz egin
A: pentsatu

Q: Horrez ...14...., aldizkari espazialdu bat argitaratzen....
- inguru
- ondotik
- gainera
- bitartean
A: gainera

Q: aldizkari espezialdu bat argitaratzen ...15.... asmotan ere ibili ziren
- hasten
- hastera
- hasteko
- hasterako
A: hasteko

Q: Musikaren komunikazio gaitasuna da musikoterapiaren abiadura. Bizitza....16...., eta jaio baino lehen ere bai,
- orohar
- zehar
- artean
- osoan
A: osoan

Q: eta jaio baino lehenago ere bai, inguratzen ...17... erritmoak.
- baligu
- gaitu
- zaigu
- digu
A: gaitu

Q: Hori dela eta, entzumena da komunikatzeko ...18...zentzurik biziena
- dugu
- dugun
- duguna
- dugunean
A: dugun

Q: Musikoterapiarentzat...19..., nahitaezkoa da gizarte honetan hain baztertua dugun komunikabide horri...
- baino
- baita
- beraz
- baizik
A: beraz

Q: Komunikabide horri...20... irekitzea.
- errepideak
- garraioak
- aldapak
- bideak
A: bideak

Q: Eta zenbait kasutan musika terapia ...21... erabiltzerik ere izaten da.
- adina
- bezala
- bezain
- bestela
A: bezala

Q: Musikoterapia zientzia berri...22....da,
- aski
- zeharo
- nahikoa
- samarra
A: samarra

Q: munduko bigarren gerratearen ondoren sortu...23....
- arren
- bada
- bai
- beraz
A: arren

Q: Musika eta osasun arloetako langile batzuk...24...lan egiten hasi ziren eta hortik sortu zen zientzia hau
- elkar
- elkarren
- elkarrekin
- elkarrengana
A: elkarrekin

Q: Gaur egun, gure...25.... ezagunegia ez bada ere, zenbait estatutan...
- zehar
- artean
- erdian
- bitartean
A: artean

Q: zenbait estatutan unibertsitateko ikasketen...26... ematen da.
- barruan
- hurbil
- gertu
- alboan
A: barruan

Q: Musikaren eta osasunaren ...27... arlotan erabili izan da musikoterapia,
- zenbat
- zerbait
- nonbait
- zenbait
A: zenbait

Q: zaharren etxeetan, ospitaletan, baina...28... ere psikiatrek eta atzeratuekin lan egiten dituzte teknika hauek.
- behin
- batez
- bada
- bat
A: batez

ETORKINEN SEME-ALABEK ERE, EUSKARAZ

Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) eta Nafarroako herri eta hiri ia guztietara heldu dira etorkinak, __1__ askotatik eta gure herrian bizitzeko __2__ . Hori dela eta, Euskal Herrian, azken urteotan, etorkin kopurua izugarri__3__ da. Marokoarrak, txinatarrak, bulgariarrak. senegaldarrak... gure artean bizi dira __4__, eta haien seme-alabek kolore eta kultura askoko __5__ bihurtu dituzte gure ikastetxeak. Etorkinen haurrak, ordea, egoera berezian bizi dira: haien familiek izan __6__ dituzten arazoez gain, herri eta kultura __7__ hoztasuna jasotzen dute ikastetxeetan, eta haien __8__ eta ohiturak ez ditu inork ezagutzen, ezta errespetatzen ere askotan.

EAEn, 2000/01 __9__, 2.966 ikasle atzerritar matrikulatu ziren ikastetxe publiko eta kontzertatuetan. Horietatik %11k D ereduan eman zuen __10__ . Nafarroan, berriz, 1.667 haur matrikulatu ziren bi ikastetxe __11__ horietan. Ikasle horien guztien integrazioa __12__ eta bereziki D eredura hurbiltzen diren haurrei __13__, Nafarroako Sortzen elkarteak egitasmo bat prestatu du. Duela zortzi urte __14__ zen elkarte horrek euskal eskola publiko berriaren __15__ lan egiten du, eta, elkartearen ustez, eskolak, publikoa eta berria den __16__, integratzailea ere izan behar du.

Nafarroako Sortzen elkarteak orain dela bi urte __17__zion etorkinen haurrak D eredura __18__. Sortzen elkarteko gurasoen lehendakariak __19__ , “Nafarroan, euskararen normalizaziorantz jo nahi badugu, __20__ dugu etorkinak kontuan hartzea. D eredura ikastera etortzen diren etorkinak __21__ laguntzea izan behar dugu helburu. Nafarroan euskaraz ikasteko __22__ eskatzen dugu eta etorkinak ere nafarrak dira, hala nahi badute __23__”. 2002ko urtarrilean lan horren fruitua den __24__ argitaratu zuten eta sare publikoko D eredua duten ikastetxeetara __25__ , ikastetxe horietako eskola-kontseiluak onar __26__ . Egitasmoan, ikastetxe bakoitzak egoera berri horren aurrean egin behar duena eta izan behar duen __27__ inguruko gomendioak jasotzen dira. Hala, udako oporraldiaren ondoren egiten den__28__ haurrak nondik datozen eta haien kulturaren __29__ nagusiak aipatu eta azaldu behar dira. Gelakideek etorkinen ohiturak eta bizimodua __30__ hartzen ikastea da helburua, eta, __31__ berean, etorkinen haurrek beren burua baloratua sentitzea.

Bestalde, gurasoek ere __32__ garrantzitsua beteko dute egitasmo horretan. __33__ zuzena bultzatuko da hemengo eta atzerriko gurasoen __34__, eta, hala, atzerriko gurasoek beren egoera azaltzeko __35__ izango dute. Sortzen elkarteak prestatu duen egitasmo hori Nafarroako 30 ikastetxetara bidali du eta, onartzen denean, __36__ jarriko du hiru eta lau urteko haurrekin. Ondoren, EAEra __37__ asmoa dute Ikasbatuaz elkartearekin duten __38__ bidez. EAEn, ordea, ez da __39__ proposamenik edo araurik iritsi ikastetxeetara, eta etorkin ugari __40__ eskoletan irakasleek ahal dutena egiten dute. Horren adibiderik __41__ Donostiako San Jose ikastetxea da: San Josen ikasleen %90 etorkina da.

Etorkinen %70 __42__ eskola publikoetan matrikulatzen bada ere, ikastola kontzertatuek ere egoera berri horri __43__ behar diote. Ikastolen Federazioko prestakuntza __44__ iritzian, “etorkinei harrera egokia egitea, arazoa baino __45__ , erronka da guretzat”. Haren ustez, etorkinen arazoak gizarte osoaren __46__ behar du. Izan ere, eskola integrazio-arlo garrantzitsua da, baina ez da __47__ bakarra. Eskolaurreko adinean sartzen diren umeekin ez da arazorik izaten, ez hizkuntza ezta pedagogia __48__ ere. Arazoa, eskolatzea berandu egiten denean sortzen da. Ez euskaraz, ez gaztelaniaz ez dakiten haurrekin ez dago ia __49__, eta horren aurrean gizartearen harrera egokia nahitaezkoa da haurrak __50__ ongiena senti daitezen.

Normaltzat hartzen diren neurrietan nekez sartzen direnek arazoak izan ohi dituzte gustuko arropa erosteko. Neurria handitu ahala,buruhausteak ere areagotu egiten dira. Gorpuzkera handikoek benetako arazoak izaten dituzte arropa erosterakoan, ez baita erraza izaten denda arruntetan gizonezkoen arropan 60tik gorako neurriko arropa aurkitzea edo emakumeen kasuan 46tik gorakoa. Baina arazoa, neurrietan gora egin ahala, areagotu egiten da: non eta nola eskuratu 80 neurriko praka bakeroak...?

Azken urte hauetan neurri handiko jantziak saltzen dituzten denda askotxo ireki dira Euskal Herrian. Hala ere, arestian aipatutako mugak bere horretan dirau: neurri handi-handiko arropa nekez aurki daiteke, eta aurkitzekotan zaila da moda-modako jantzirik erostea. Eta potolo egoteak ez du esan nahi modari uko egiten zaionik... Bere dendetan tailarik handienak ere salgai dituen Cristina Ageitosok dioenez, emakumeen kasuan 54tik 70era bitartekoak dira benetan handiak, eta gizonezkoentzat 64tik 80ra bitartekoak. 80koa behar duen gizonezkoak (200-205 kilo inguruko pisua duenak) gustuko izan ditzakeen praka bakeroak erosteko modua izan behar du.

Oro har, gorpuzkera handiko gizonezkoek eta gazteek emakumezko helduek baino arazo gehiago dituzte arropa egokia erosteko. Cristina Ageitosen arabera, “hemen gustukorik aurkitu ez eta, baziren Ingalaterran katalogo bidez erosten zuten gizonezkoak. Horiek benetan eskertzen dute neurri handiko gizonezkoei zuzendutako denda berezia ireki izana.”

Arazorik larrienak gazteek dituzte, horiek egundoko konplexuak jasatera heltzen baitira. Lagunen artean modan dauden dendetara joan eta, dendariak goitik behera begiratu ondoren, “zuretzat ez daukat ezer” entzutera ohituta daude. Denda espezializatuetara sartzen direnean, noski, “neurri handiko arropa hartzen dute, ohituraren ohituraz, beste edozein dendatan egiten duten bezalaxe. Handiegia dutela ikustean askok sinistu ere ez dute sinisten, eta pozten dira eurak bezain gizenak eta gizenagoak ere badaudela ikusten dutelako” azaldu digu Cristinak.

Modako arropa prezio onean aurkitzea zaila denez, jantziak neurrira eginaraztera behartuta dauden sarritan. Arazo honek gazteengan duen eraginak “zerikusi zuzena izaten du auto-estimuarekin” azaldu digu Milagros Urdangarin ASOBE Euskadiko Gizenen Elkarteko idazkariak. Elkartearen helburu nagusia “gizenei bizitza hobea eta osasuntsuagoa eskaintzea da” eta alor horretan estetikak ere badu zer esanik. Euskal Herrian, gainera, “hainbatek du arazo hori”. Izan ere, “hemengo gizonezkoak indartsuak dira, eta 100-120 kilo bitarteko gizon astun askotxo daude” ziurtatu digute ASOBE elkartekoek.

Merkatua zabala dela badirudi ere, neurri handiko arropa egiten duten fabrikatzaile gutxi daude gure artean. Bartzelonako Superlinea enpresako arduradunek diotenez, neurri bereziak kontzeptua baztertu egin behar da: “Neurri guzti-guztiak dira normalak, batzuk handiagoak eta besteak txikiagoak”.

Orain arte disenugile askok muzin egin diote neurri handiko jantziak egiterari: “Arropa egileek ez dute atsegin ohiko neurrietatik kanpo dagoen arroparik, baina arian-arian joera hori aldatuz doa, adierazten du Javier de Juana Bilboko jostun ospetsuak. Garai bakoitzak estetikaren kontzeptu berezia izaten du eta gaur egun “diseinuen irudia estilizatua da”. Benetako munduan, berriz, “pertsona gehien gorputzak adinarekin aldatu egiten dira eta normalean ez dira argaltzen”. De Juanaren ustez, dotoretasuna ez dago zertan gaztetasunarekin edo argaltasunarekin identifikatu: “ Adina aurrera doan heinean gizendu egiten gara gehienok, baina ez dio axola: oso mardula izan arren, Luis XIV. erregea dotoretzat jo izan dute historian zehar”.

Diseinugileek, lodientzako jantziak egitean, kolore ilunak eta diseinu motela hautatzen dituzte. “Dendariek ere marra bertikalak dituzten alkandorak gomendatzen dituzte, irudia estilizatzen didatelakoan”, aitortzen du Louvier´s-eko Javier Merinok. Neurri handiko jantziak dituzten dendetan honetaz konturatzen hasiak dira, ordea: potxolo daudenak ez dira lodi-uniformea jantzi zaleak. “Hasieran emakumeentzako alkandora zabal-zabalak ekartzen genituen dendara, baina erosleak ez du beti tankera horretako arropa jantzi nahi. Tarteka, beste era bateko arropa erosteko gogoa izaten dutela jabetu gara” dio Itziar Arbelaitzek.

Erika Erkizia, Zabalik, 2000-01-22 (moldatua)

Irakurri hurrengo leienda eta egin ariketa

ALOSTORREA

Leienda hau XV. mendearen hasieran Deba inguruan kantatzen zituzten bertso batzuetan oinarrituta dago. Arakistainek 1865. urtean bildutako bertsoek Alos Dorreko historia kontatzen digute.

Alostorrea Debako etxalde nagusi baten izena zen. Bertako jabea, Beltran Perez Aloskoa, bi bider ezkondu zen. Lehenengo emaztearengandik alaba bat izan zuen, ederra bezain ona, Uxue izenekoa.

Alargundu zenean, Alos jauna berriro ezkondu zen eta, ipuinetan gertatzen denez, andre berri honek ez zuen Uxue maite, senarraren aurrean horrelakorik ez bazuen adierazten ere. Aitak biziki maite zuen alaba eta baita honek aita ere.

Halako batean, Beltran Alosko jaunak gerrara joan behar izan zuen, mairuen aurka, eta zazpi urte luzez ez zuen etxera etortzerik izan. Bere lurrera abiatzeko zegoenean, emaztearen eskutitz bat jaso zuen. Bertan, Uxuek, alaba maite hark, sasikume bat izan zuela esan zion, aitarik gabeko haurra, Alostorrera desondra ekarriz. Beltran jauna, bihotza erdibituarekin, etxera itzuli zen.

Baina zuzenean etxeratu ordez, dorrea begien bistan zuela, ostatu batean geratzea erabaki zuen. Han zegoela, bi gizon sartu ziren azkeneko albisteez hitz egiten.

-Dorreko jauna gerratik etxera omen dator...

-Bai, eta ezusteko ederra eraman behar du gainera... berak bi utzi zituen etxean hiru aurkitu baititu orain...

Beltranek ez zuen besterik aditu nahi, baina ostatutik irtetera zihoanean, bi gizonek ziotena entzun zuen:

-Mutikoa Uxueren semea omen da...

-Hala diote, bai, baina nik etxekoandrearen antza handiagoa hartzen diot.

Hura entzunda erabat kezkatua, Beltranek egia bere kabuz jakitea erabaki zuen. Honela bada, hil itxuran etxera eramateko agindu zien bere gizonei.

Berehala zabaldu zen berria. Etxea laster zen ahaide eta lagunez betea, denak negar batean hain gizon noblea galdu zutelako. Garai hartan ohitura zenez, “gau beila” egiten zuten bitartean denak hil kutxaren ondora joaten ziren banan-banan, hildakoaz pentsatzen zutena ozenki esanez.

Uxueren txanda etorri zenean, hurbildu zen hau ere eta aitari musu bat eman zion kopetan. Geroa, bertso batzuk kantatu zituen haurraren jatorria adieraziz, Alosen jaiotako haurra aitaren emaztea eta honen lehengusu “Bela Beltza”rena zela, alegia.

Erruduna Uxue hiltzeko asmoz honengana zihoanean, Beltran Alosko jauna bere hil kutxatik jaiki egin zen eta, denak aho zabalik utziz, ezpata hartu eta Bela Beltzari sartu zion aldez alde, eta hil egin zuen.

Q: XV. mendean, Deban, Alos izeneko dorre bat zegoen.
- Egia
- Gezurra
A: Egia

Q: Alostorrea Debako auzo bat zen.
- Egia
- Gezurra
A: Gezurra

Q: Alos jauna, alargun geratu zenean, berriro ezkondu zen eta alaba bat izan zuen.
- Egia
- Gezurra
A: Gezurra

Q: Uxue Alos jaunaren alaba zen.
- Egia
- Gezurra
A: Egia

Q: Amaordeak Uxue maite zuen biziki
- Egia
- Gezurra
A: Gezurra

Q: Beltran Alosko zazpi urteko gerra delakora joan zen.
- Egia
- Gezurra
A: Gezurra

Q: Beltran Alos jauna, aitona zela jakindakoan, oso poztu zen eta etxera itzultzea erabaki zuen.
- Egia
- Gezurra
A: Gezurra

Q: Beltranek ostatuan zegoela jakin zuen aitona zela
- Egia
- Gezurra
A: Gezurra

Q: Beltranek, ostatuan, emaztea ezleiala izan zela entzun zuen.
- Egia
- Gezurra
A: Egia

Q: Beltranek, emazteak semea zuela jakindakoan, hildakoarena egitea erabaki zuen.
- Egia
- Gezurra
A: Egia

Q: Uxuek, bertsoak kantatuz, egia aitortu zion aitari.
- Egia
- Gezurra
A: Egia

Q: Bela Beltza Beltranen lehengusua zen.
- Egia
- Gezurra
A: Gezurra

Autismoa haurtzaroko gaixotasun bat da; beste pertsonekiko harreman-eskasia nabarmenak dituena. Bere sintomak 2-5 urte bitartean agertzen dira; adin horretan ume normalak beren gizarte-mailako portaera erabat finkatzen hasiak baitira, baina ume autisten gurasoak lehenagotik hasi dira konturatzen beren umea "arraroa" dela.

Ume autistak onegiak izan ohi dira, ia inoiz ez dute negarrik egiten edo ez dira urduritzen, eta beren sehaskan luze egon daitezke, lasai-lasai, bakarrik egon arren. Beren gurasoen aurrean "distraituta" bezala egoten dira eta ez diete haien maitasun-ekintzei erantzuten.

Mintzaira-problemak, gutxi-asko grabeak, edukitzen dituzte ume autistek. batzuetan mintzaira ez da batere garatzen; beste batzuetan, berriz, umea hitz egiten hasten da, baina 2 urte beteta, hortxe geratzen da ez atzera eta ez aurrera. Autismoan oso tipikoa da beste pertsona batek esandako hitzak edo esaldiak umearen adinaren arabera automatikoki errepikatzea. Mintzairak ongi eboluzionatzen duen kasuetan ere, ez da normal garatzen (sintaxian bitxikeriak agertzen baitira) eta hizkera monotonoa izan ohi da.

Ume autisten beste ezaugarri bat, gauza eta tresnenganako interesa da. Beren ingurugiroa konstante, beti berdin, mantentzea gustatzen zaie. edozein aldaketak (eguneroko paseoan egin ohi duen bidean aldaketatxoren batek, edota etxean zerbait lekuz aldatzeak, adibidez) larritasun eta estutasun handia sortzen die. Beren portaeraren alor honek asko mugatzen ditu, behin eta berriz errepikatzen dituzten jokabide eta erritmo-multzo mugatu batzuk soilik bereganatzen dituztelako.

gaur egun oraindik ez dira ezagutzen autismoaren sustraiak eta arrazoiak. hasieran, ikertzaileek haurrarekiko maitasun-faltagatik sortzen zela uste zuten. baina azkenaldi honetan, kasurik gehienetan sustrai organikoren bat, genetikaren arlokoa, badela onartzen da. Horren adibide eta lekuko da lau autistetatik hiru mutikoak eta bakarra neska izatea.

Autismoaren arrazoi zehatza ezagutzen ez denez, gaixotasun honentzat ez dago tratamendu espezifikorik, baina frogatuta dago ume autistek heziketa berezia eskaintzen zzaienean asko hobetzen direla.

Pronostikoari dagokionez, askoz ere hobea da bost urterekin beste pertsonekin komunikatzeko modua duen ume autistarena, mintzaira bidez inolako harremanik lortu ezin dezakeen umearena baino.

Q: Noiz hasten dira konturatzen ume autsiten gurasoak beren umea "arraroa" dela?
- Lehen sintomak azaltzen direnean, 2-5 urte bitartean
- Lehen sintomak azaldu baino lehen, 2-5 urte bitartean, somatzen dituzte "gauza arraroak" gurasoek
- Beste pertsonekiko harreman-eskasia nabaritu bezain pronto
A: Lehen sintomak azaldu baino lehen, 2-5 urte bitartean, somatzen dituzte "gauza arraroak" gurasoek

Q: Ume autistek
- ez diote inori eta ezeri jaramonik egiten
- "distraituarena" egiteko ohitura dute
- ez diete gurasoen maitasun-ekintzei kasurik egiten
A: ez diete gurasoen maitasun-ekintzei kasurik egiten

Q: Mintzaira dela eta
- oso tipikoa da ume autistek beste pertsona batek esandako hitzak edo esaldiak automatikoki arrepikatzea
- ume autistek ez dute inoiz ere hitzik esaten
- zenbait kasutan mintzaira normal garatzen da, inongo arazorik gabe
A: oso tipikoa da ume autistek beste pertsona batek esandako hitzak edo esaldiak automatikoki arrepikatzea

Q: Ume autistei gustatzen zaie:
- beren ingurugiroa beti berdin, aldaketarik gabe, mantentzea
- eguneroko paseoan egin duen bidean ezusteren bat aurkitzea
- etxeko gauza guztiak lekuz aldatzea eta nahaste-borraste izugarriak sortzea
A: beren ingurugiroa beti berdin, aldaketarik gabe, mantentzea

Q: Autismoaren sustraiak eta arrazoiak
- maitasun-faltan bilatu beharko genituzke
- hasieran maitasun-faltak eragiten zituela uste zen
- ez dute zerikusirik genetikarekin
A: hasieran maitasun-faltak eragiten zituela uste zen

GOIZUETAKO EZKONGAIAK

Gotzon Garate (1985)

Postrearen zain zegoen bitartean, zigarrotxoa erretzen hasi zen. Ostalaria ondoan eseri zitzaion, berriketari ekiteko prest.

Emazteki dotore, argal, luze, lerden batek ekarri zion gazta.

Gizalege handia erakusten zuten hitzez detektibea agurtu eta, besterik gabe, alde egin zuen urrats pausatu, airosoekin.

Emakume apartekoa, benetan! Aurpegi luze, fin, klasikoa zuen eta ile usua, airoski izurtua.

Jantzietan ere nolanahiko emakumea ez zela antzematen zitzaion: blusa zuria eta lorez apaindutako “Roluance douce” eran moldatutako gona zituen, Donostian edo Iruñean goi mailako jostunen batek egina, noski.

Eskumuturrean zeraman harri bitxiz hornituriko urrezko eraztunak auskalo zenbat balio zuen.

Eta orain aukera ezazu marrazkietan testuan deskribatzen den emakumea.

[Image: Goizuetako ezkongaiak]

Q: Zein da Gotzon Garatek deskribatzen duen emakumea?
- Ezkerrekoa
- Erdikoa
- Eskuinekoa
A: Erdikoa

Q: Zergatik hitz egin ahal dugu gizakiok?
A: Faringea luzatu zitzaigulako

Q: GRAND PLACEN AURKITUKO GARA

Hona hemen Mario Onaindiak Bruselaseko etxe bat deskribatzeko erabiltzen duen ordena

1.- Etxearen estiloa oro har

2.- Behe barrua

3.- Lehen pisua

4.- Bigarren pisua

5.- Balaustrada

6.- Kupula teilatua

ARIKETA

Hauexek dira deskripzioa egiteko idatzi dituen paragrafoak. Eskemari jarraituz, jarri ordenan.

A

Pilastra korintio konposatuen gainean balaustrada jeikitzen da. Hemen ornamendu bezala sei estatua dituzu. Hercules-Indarra eta Ceres-Alea Haizea eta Sua, Neptuno-Ura eta Minerva. Hauek, egia esan, XVIII mendean jarriak dira, lehenago beste batzuk baitzeuden; baina, guztiarekin ere, ez dute inola ere etxearen harmonia fina hausten.

B

Sarrerako atea arkuduna duzu, eta goian artxibolta bat dauka, otzara bat eta fruituz betetako bi fruta sorta. Artxiboltaren giltzarriaren gainean, S. Aubert okinen patroiaren brontzezko busto bat, idatzi honekin: Hic quando vixit, mira in pauperes pietate eluxit (bizi zen bitartean saindu hau miresgarri izan zen txiroekiko errukitasunaren kausaz). Idazti hori, bestalde, kronograma bat ere bada, etxea bukatu zen urtea erakusten baitu, 1697 hain zuzen. Repisak ere guztiz delikaturik landuak daude.

C

Balaustrada gainean kupula oktogonal bat jaikitzen da, zeinaren angeluak pilastra korintio konposatuez horniturik baitaude. Teilatu poligonalaren angelu eta zuzi batzuk zutik. Ranpante gainean, floroioak dituzu.

D

Ordena jonikoaren gainean, hura sostengu harturik, bigarren pisua eraikitzen da, zeinaren pilastrak ordena konposatukoak baitira. Erdian, trofeo guztiz handi bat. Espainiako errege zen karlos V.aren bustoa turkoen banderen aurre eta gainean. Haren inguruan kainoi batzuk eta bi gerrako preso, kateatuak, bata mairua eta bestea indioa, eta bi pisuen artean hitz hauek irakur ditzakezu, trofeo honetaz; Haec statuit pistor victricia signa trophei qui Carolus plena laude secundus ovat (Okinek garaitiako trofeo hau ezarri zuten, zeinarengatik Karlos II loriarik handienaz garitzen baitu). Inskripzio hori, bestalde, kronograma bat duzu etxea eraiki zen eguna eskaintzen dizuna, 1696, eta Den Coninck van Spanien.

E

Lehen pisua leiho lerro batek osatzen du, zeinen ertzak pilastra jonikoez horniturik baitaude. Erdiko leihoa eta aldeetako bi leiho txikiago balaustrada batzuen gainean eraikirik daude. Bruselasko fatxada anitzetan aurki dezakegun ornamentu mota, hain zuzen. Eta gero, hor duzu pareta hornitzen zenbait medailoi, Marco Aurelio, Nerva, Trajano eta Deze errepresentatzen dituztenak, eta zeinen erreinuek oroipen zoriontsua utzi baitute Erromako historian.

F

Etxe honen estiloak beste inguruko besteek baino askoz ere areago nabari du bere klasikotasuna. Hala bere ordenamendu jeneralaren nola bere balaustrada edo kupularen kausaz Italiako estiloa gogoratzen dizu. Hiru ordenak ematen dira etxe honetan: dorikoa, jonikoa eta korintioa. Oro har, fatxada nahiko zinglea eta itxura noblekoa da. Dekorazioa eta hornidura flamendar italiarra sarrerako ateen inguruan, eta lehen pisuaren sostengu diren oinarrietan agertzen da eta goiko lehen partea ornatzen duten trofeoetan. Kupularen ornamentuan ere nabari da halako fantasia apur bat.
- Etxearen estiloa oro har | F
- Behe barrua | B
- Lehen pisua | E
- Bigarren pisua | D
- Balaustrada | A
- Kupula | C

Ariketa hau 2002ko apirilaren 27an erabili zuten Hezkuntzako 1. Hizkuntza Eskakizunaren azterketan (en el examen del primer perfil lingüistico de educación)

Ariketa hau HABEren 2. mailako azterketan jarri zuten 2009an

Irakurri testua eta ondorengo galderei erantzun. Testuan esaten dena kontuan izan, eta aukeratu erantzun zuzena.

Gaur bezalako egun batez, 1979ko maiatzaren 29an Mary Pickford izenaz gogoratzen dugun aktore eta zinegilea zendu zen. 87 urte zeuzkan, zimurrez beteta egongo zen seguru, eta hala ere Mary Pickford-ek ez zion inoiz neskatila izateari utzi.

Hamabost urterekin bere jaioterriari agur esan (Torontokoa zen izatez) eta New Yorkera egin zuen alde. Garai hartan Hollywood sortzeke zegoen, eta zine industria Sagar Handian garatzen zen. Gladys Smith glamourrik gabeko izena atzean utzi eta hamasei urterekin bere lehenengo pelikula mutua egin zuen, David Wark Griffiith-en zuzendaritzapean. “Hau zortea nirea” pentsatuko zuen neskatilak. Noski, Gladys Smith-ek ez zekien hurrengo hogei urteetan paper bera errepikatzera mugatu beharko zuela: neskatila inozentea eta samurra, gizon ausart bati esker arriskutik libratuta, azken minutuan beti.

1925. urtean, Photoplay aldizkariak hurrengo galdera luzatu zien bere irakurleei: Zein paperetan ikusi nahiko zenuke Mary Pickford? Erantzunak argigarriak izan ziren: Heidi, Errauskine, Txanogorritxu, Alice lurralde miresgarrian… Etsipenez hartu zituen Mary Pickford-ek iradokizunok: zegoeneko 32 urte zeuzkan, baina garaiera txikikoa zen, eta ile-kiribilek ume-itxura ematen zioten. Nork esan zuen, bada, baten adina barne-izpirituak baldintzatuta dagoela? Ez, lagunok, besteek nola ikusten gaituzten, adin hori daukagu.

Pickford neskatila bihozbera zen, Amerikako sweetheart txikia. Urteek aurrera egiten zutela? Pickford emakume bilakatu, eta behin baino gehiagotan dibortziatzen zela? United Artits zine konpainia sortu eta produktore ahalguztiduna bihurtu zela? Hori publikoari bost axola zitzaion. Ile-kiribilak moztu eta neskatila inozoaren paperetik irten zen aldi bakanetan, porrota baino ez zuen dastatu. 1933. urtean egin zuen azken pelikula. Ondoren depresioa, isolamendua eta alkoholismoa. Gogorra da neskatila tolesgabea izatea betiko.

Katiga Agirre. Deia, 2009/05/29

Q: Nolakoa zen Pickford itxuraz?
- Bere zahartzaroan ere aurpegi leuna zuen, neskatila batena.
- Neskatila gaztea zela ere, aurpegian zimurrak ageri zitzaizkion.
- Laurogeitaka urterekin, aurpegi zimura bai, baina gazte ikusten zuten.
A: Laurogeitaka urterekin, aurpegi zimura bai, baina gazte ikusten zuten.

Q: Zer paper egin zuen Pickford-ek filmetan?
- Urte askotan neskatxa inozoaren papera egitea egokitu zitzaion.
- Txanogorritxo, Errauskine eta horrelakoak antzeztea zuen gogojko.
- Neska ausartarena ere egin zuen hainbat film arrakastatsutan.
A: Urte askotan neskatxa inozoaren papera egitea egokitu zitzaion.

Q: Antzezlea izateaz gain, beste lanbiderik izan zuen?
- Zine ekoizle ere izan zen.
- Hollywood-en sortzaile izan zen.
- Photoplay-rako lan egin zuen.
A: Zine ekoizle ere izan zen.

Q: Nolakoa izan zen Pickford bere bizitzan?
- Jendeak ikusten zuen bezalakoa, neska zoriontsua eta bihotz onekoa.
- Ez zuen bizitza zoriontsua izan, jendeak bestela uste bazuen ere.
- Filmen arrakastak bizitza erraztu zion, zorte handia izan zuen beti.
A: Ez zuen bizitza zoriontsua izan, jendeak bestela uste bazuen ere.

Q: Zein da idazlearen iritzia Pickford-en adinaren inguruan?
- Nolako animua eta izpiritua izan, halako adina izaten da.
- Adinak berak baldintzatzen du norberaren barne egoera.
- Kanpokoek nola ikusten gaituzten, halako adina izango dugu.
A: Kanpokoek nola ikusten gaituzten, halako adina izango dugu.

Q: Idazleak zergatik jarri du Pickford txikia artikuluaren izenburuan?
- Izen horrekin ezagutzen delako artikuluaren pertsonaia.
- Bere bizitza artistikoan ia beti neskatilaren papera egin zuelako.
- David Wark Griffith-ek, bere zuzendariak, izen hori jarri ziolako.
A: Bere bizitza artistikoan ia beti neskatilaren papera egin zuelako.

Ariketa hau HABEren 2. mailako azterketan jarri zuten 2009an

Ondoren, egunkariko hainbat albiste labur irakurriko dituzu. Albiste bakoitzari bere izenburua egokitu behar diozu (2 izenburu soberan geratuko zaizkizu).

- 1. ALBISTEA: Azken asteotan polemika sortu dute Ryanair hegazkin konpainiak dirua aurrezteko indarrean jarri nahi dituen neurriek. Ez dirudi, ordea, oraingoz gauzak hain gaizki doazkionik. Lehen hiruhilekoan, apiriletik ekainera, 136,5 milioi euro irabazi ditu, iaz epe berean baino ia zazpi aldiz gehiago. Erregaiak merkatu izanak lagundu dio horretan. | Galerak saihetsi dituzte
- 2. ALBISTEA: 600 metrotik beherako sakoneran bizi den Macropinna microstoma espezieko arrainek oso begi bereziak dituzte: aurrekoa, goikoa eta behekoa ez ezik atzekoa ere ikusteko ahalmena dute, Kalifornian egindako ikerketa batek agerian utzi duenez. Izan ere, burua gardena du espezie bitxi honek; zientzialariak orain ohartu dira noranzko guztietara begiratu ahal izatea dela horren helburua. | Oztoporik ez alde guztietako irudiak hartzeko
- 3. ALBISTEA: Azken aldian areagotu egin da animaliengandik gizakiengana igarotzen den gaixotasun kopurua, eta maskotak dituzten pertsonen artean gaixotasunak kutsatzeko gero eta beldur handiagoa dago. Baina ikerlariek diote okerragoa dela eskuak ez garbitzea txakur batek aurpegian miazkatzea baino. | Norberak neurriak hartzea onena, besteren beldurrik izan gabe
- 4. ALBISTEA: Energia nuklear tradizionala fisiozkoa da eta hark sortutako hondakin erradiaktiboak gordetzeak zer arazo sortzen dituen ezaguna da. Hondakin nuklearren gordeleku asko bete-beteta daude eta gehiago topatzea oso zaila da. Itxaropena fusio nuklearra da: ez du ez CO2rik ez hondakinik sortzen. Orain Texas-eko Unibertsitateko ikerlari talde batek esan du fisioz sortutako elementuei fusioaren printzipioak aplikatuz elementu erradioaktiboak desagerrarazi daitezkeela, eta lortu egin dutela, gainera. Nola? Ez dute esan, baina egia izanez gero, energia nuklearrari izugarrizko bultzada emango lioke. | Biltegi kutsatuen arazoari aurre egiteko aukera
- 5. ALBISTEA: Kontrako noranzkoan zihoan auto batek beste bat jo eta hiru lagun zauritu dira gaur goizean Donostian. Suhiltzaileek adierazi dutenez, 6:40an gertatu da istripua N-364 errepideko 0 kilometroan. Biribilgunean kontrako errailean sartu da autoa eta bestea jo du. Norabide zuzenean zihoan gidaria erietxera eraman dute, zauri larririk gabe, eta beste autoko bi pertsonak istripuaren lekuan artatu dituzte, zauri arinak zituztelako. Suhiltzaileek jakinarazi dute puntu horretan istripu asko egon direla. | Oraingoan garrantzi gutxiko ondorioak leku arriskutsuan
- 6. ALBISTEA: Aranzadi Zientzi Elkartea Arrasateko Lezetxikiko aztarnategian indusketak egiten ari da hamalaugarren aldiz, eta aurten Behe Paleolitoko hartz baten bi hezurdura oso eta gizakien tresnak aurkitu dituzte. Aranzadik proiektuarekin jarraitu nahi du, "oraindik %20 falta baita induskatzeko". Jose Migel Barandiaran izan zen haitzulo hori ikertzen lehena, 1956tik 1968ra arte. | Lurpeko altxorrak ez dira agortu
- 7. ALBISTEA Orain arte ezagutzen ziren zulo beltzen tamaina eguzkiarena baino milioika aldiz handiagoa da. Baina Frantziako Espazio Izpien Ikerketarako Zentroko astrofisikariek adierazi berri dutenez, eguzkiaren masa baino 500 aldiz handiagoa besterik ez den zulo beltza aurkitu dute Lurretik 290 milioi argi-urtera. Zentroko Sean Farrell ikerlariaren arabera, zulo beltz handiak zulo beltz ertainen arteko elkarketaren ondorio izan daitezke; beraz, egiaztatzeko bidean izan daiteke orain arte teoria hutsa izan dena. | Txikiagoak elkartuta handiak sortu ote ziren ikertzen
- 8. ALBISTEA: Hamar pertsona osasuntsuren larruazalaren hainbat zati aztertu ondoren, bakterioei zegozkien 112.000 sekuentzia genetiko identifikatu zituen zientzialari talde batek. Gehienak besoan zeuden; gutxien, belarriaren atzean. | Gorputz adarra kokagune nagusi
Also offered: Bi hartz gutxiago gure mendietan; Eguzkiaren masa handitzen ari da

Ariketa hau HABEren 2. mailako azterketan erabili zuten 2007an

Anjel Lertxundi idazlearen nobela baten pasarte bat irakurriko duzu.

Wagner izeneko mutil gazte alemaniar hitlerzalea da nobelaren protagonista. Mutilak nazien garaian bere inguruan gertatzen ari zena kontatzen digu.

Irakurri testua, eta protagonistaren sentipenak eta ekintzak ongien laburtzen dituen paragrafoa aukeratu.

Modu ugari neukan Alemaniaren alde egiteko eta ahal nuen guztian laguntzen nuen. Ez nintzen bakarra, gauza bera egiten zuen nik ezagutzen nuen neska-mutil askok. Botila hutsak batzen genituen etxez etxe garagardogile eta dendariei saltzeko; jasotako dirua, Alderdiaren hainbat sorospen-erakundetara bidaltzen genuen. Burdina edo kobrea, kartoiak, baztertutako arropa, teilak, ferrak, karburodun lanpara zaharrak, denetatik jasotzen genuen eta beti zegoen Alderdiarekin zerikusirik zuen erakunderen bat guk jasotakoari errentagarritasuna ateratzeko prest.

Arropa zaharraren bila ari ginen batean ezagutu nuen frau Gerda.

Egia esateko, aspalditik ezagutzen nuen, ia egunero ikusten nuen eta, etxetik eskolara nindoala, puntua egiten eta puntua egiten bere etxeko balkoi beiradunean. Amona Erikaren adin bertsukoa, gaztetan elkarrekin ibiliak ziren eskolan, baina egunen batean haserretu egin ziren, ez dakit ondo zergatik, amonak ez zuen-eta hartaz hitz egin nahi izaten. Behin amari entzun nionez, amona Erika asko mindu zen naziek Faulhaber kardinala harrikatu zutenean; orduan utzi omen zion Hitlerrengan sinesteari, eta jende askorekin hautsi zuen nonbait kardinala defendatzeagatik. Agian frau Gerdarekin ere bai? Nire hipotesia da, ez besterik. Nolanahi ere, amonak beti esaten zuen frau Gerda erotuta zegoela, ez zela parte onekoa haren puntua egin behar sukartsua. Katolikotasunaren eta Hitlerren artean aukeratzeko premia izan zuenean, amonak katolikotasuna hautatu zuen. Ez nengoen ados, baina ulertzen nuen: amona Erika garai iragan bateko pertsona zen. Eta frau Gerda? Ero bat: ezin zitzaion beste modu batean deitu egun osoa galtzorratzei eragin eta eragin aritzen zen atso bati.

Hartan, behintzat, amona Erikak arrazoi zuen.

Ero bat: errazago eramaten nuen amona Erikaren katolikotasun sutsua, eromena baino. Gerra Handiak eragindako zoro, itsu, maingu eta herren ugari ikusten zen bazterretan, haietako askok Estatuaren kontura ateratzen zuen bizimodua. Niretzat, porrotaren hondakinak ziren, zaborra: eritasun fisikoak pixkanaka-pixkanaka barneko dohainak ere ahuldu egiten dituelakoan nengoen, nahiko garbi ikusita nuen hori etxean, eta seguru nengoen frau Gerdaren zorotasuna eta aitaren herrena bezalako kasu bat izango zela.

Behin, trapu zaharrak biltzen ari ginen hartan, frau Gerdaren etxe paretik igaro ginen, eta Hermannek eskua jasota agurtu zuen. Tratua duk atso ero horrekin?, galdetu nion. Kopeta belztu eta aldartea ilundu zitzaion, atsoa deitzeaz gainera, erotzat hartu nuelako. Ez nuela ezagutzen, ez nekiela zer den Alemania maitatzea. Mirespen handiz hasi zitzaidan frau Gerdaz hizketan. Munduan aleman onik bazegoen, Soldaduen Amona zela huraxe (hala deitu zion Hermannek, Soldaduen Amona); ia astero joaten zitzaiola bisitan eta ez zela horretaz lotsa.

Hator nirekin, egin zidan gonbita. Nik ez nuen gogo zipitzik, baina Hermanni halako moduz eman zion kasketak frau Gerda ezagutu behar nuela, ezen besotik heldu baitzidan eta ezkaratzeraino eraman. Arropa zaharren zakua zoko batean utzi eta, eskaileretan gora gindoazela, ez dakit zenbat urte lehenago gertatutako istorio bat kontatu zidan. Elur ekaitz batek mendiko praktikak egiten ari ziren bost soldadu harrapatu omen zituen bete-betean. Egunak behar izan zituzten gorpuak elur azpitik ateratzeko. Soldaduetako bat frau Gerdaren semea zen, zuen bakarra. Tragedia haren ondoren, puntua egite sukartsuari ekin zion.

(Ihes betea, Alberdania, 2006)

Lau adierazpen hauetatik (A, B, C, D) zein da protagonistaren sentipenak eta ekintzak ongien laburtzen dituena. Idatzi letra beheko laukian.

Q: Protagonistaren sentipenak eta ekintzak ongien laburtzen dituen adierazpena hauxe da:
- Nobelaren protagonistak, beste neska-mutil alemaniar asko bezala, hondakinak biltzen aritzen dira zaharrei eta behartsuei emateko. Frau Gerdak ere soldaduei laguntzeko noizean behin puntua egiten du. Bere lana asko estimatzen dute bai protagonistak eta bai bere lagun Hermannek.
- Nobelaren protagonistak nazien alde egiten du lan hondakinak biltzen. Horrela diru pixka bat irabazten du eta etxean laguntzen du, gerraren ondorioz, aita herrena baitu. Hermann bere lagunak soldaduen amona aurkezten dio, biek miresten zutelako.
- Nobelaren protagonistak nazien alderdiari laguntzeko hainbat hondakin biltzen lan egiten du. Laguntzeko era hori ongi ikusten badu ere, frau Gerdak egiten duena zoro baten lana dela uste du. Hala ere, bere lagun Hermannek kontrakoa pentsatzen du eta frau Gerda miretsi egiten du.
- Nobelaren protagonista erabat ados dago bere amonarekin eta frau Gerdarekin. Zaharrek eta ahulek beti arrazoi dutela uste du, bai erlijioan eta bai politikan. Horregatik biltzen ditu hondakinak, gerran zaurituei laguntzeko.
A: Nobelaren protagonistak nazien alderdiari laguntzeko hainbat hondakin biltzen lan egiten du. Laguntzeko era hori ongi ikusten badu ere, frau Gerdak egiten duena zoro baten lana dela uste du. Hala ere, bere lagun Hermannek kontrakoa pentsatzen du eta frau Gerda miretsi egiten du.

Q: Norekin egin du topo idazleak?
- Ikaskide batekin.
- Familiako kide batekin.
- Auzoko batekin.
- Ezezagun batekin.
A: Ikaskide batekin.

Ariketa hau HABEren 2. mailako azterketan erabili zuten 2009an.

Kirmen Uribek Berrian idatzitako zutabe bat irakurriko duzu.

Irakurri testua eta ondorengo galderei erantzun. Testuan esaten dena kontuan izan, eta aukeratu erantzun zuzena.

Astegun buruzuri batean aurkitu nuen kalean mutila. Aspaldiko laguna zen, urteak ziren elkar ikusten ez genuela. Banekien bera lantegi batean hasi zela lanean gu gazte ginelarik, gutariko aurrenetakoa izan zen ikasketak bukatu eta lanpostua lortzen. Geroztik, behin edo behin gertatu gara elkarrekin. Horrexegatik harritu ninduen hura kalean ikusteak, astegun buruzuri batean eta laneko orduetan, erosketak egiten.

Lagunak argitu zidan badirela hilabete batzuk ostiraletan lan egiten ez dutena, astean lau egun baino ez dutela lan egiten fabrikan, eta Gabonetako oporrak ere hamabost egunetakoak hartuko zituztela. «Sekula ez dut Gabonetan horrenbeste egun libre izan», esan zidan berak. «Ikasle garaietatik, hain zuzen». Oporrak egoera ekonomikoak bultzatuta hartu behar izan dituzte. Esaldi bakar batekin azaldu zidan beren egoera. «Etxerik egiten ez denez, sukalderik ere ez da muntatzen, eta gure lantegian sukalderako plakak egiten ditugu. Eskaririk ez dagoenez, ezin dugu lanik egin». Arduratuta zegoen laguna, baina, hala ere, gauzak alde onetik ikusten ahalegintzen zen, gazteak ginenean bezala. «Irakurtzeko astia dut orain, aspalditik mesanotxean pilatuta ditudan liburuak bukatuko ditut Gabonetako oporretan».

Laguna agurtu eta etxerantz egin nuen neuk ere. Bidean Marxen utopia hartaz gogoratu nintzen. Marxek uste zuen noizbait gizakiak aisialdia baino ez duela izango, lanik egingo ez den garaia iritsiko dela goiz edo berandu. Dena den, ez dut uste egoera ekonomiko okerrak bultzatutako derrigorrezko aisialdi honetaz ari zenik.

Q: Zergatik harritu da idazlea mutila kalean ikustean?
- Lanean hasi berria zelako.
- Lana amaitu berritan ikustea ez zuelako espero.
- Erosketak egiten ez zuelako inoiz ikusi.
- Astean zehar han ikustea ez zuelako espero.
A: Astean zehar han ikustea ez zuelako espero.

Q: Zergatik hartu ditu oporrak?
- Lan asko egin dutelako aurretik.
- Lan egoera ez delako ona.
- Berak eskatu dituelako.
- Atsedena behar zuelako.
A: Lan egoera ez delako ona.

Q: Nola sentitzen da laguna?
- Erabat etsita dago.
- Kezkatuta, baina baikor.
- Pozik, beti bezala.
- Ez dakigu nola dagoen.
A: Kezkatuta, baina baikor.

Q: Zer zioen Marxen utopiak?
- Lanik ez genuela egin beharko.
- Aisialdia behar-beharrezkoa dugula.
- Gaurko egoera aurreikusi zuen.
- Gizakiak beti lana egin beharko zuela.
A: Lanik ez genuela egin beharko.

Q: Zer adierazten du idazleak bere artikuluan?
- Derrigorrezko aisialdiak beharrezkoak direla esan nahi digu.
- Egoera ekonomiko kezkagarri baten ondorioak azaltzen ditu.
- Egoera ekonomikoaren irtenbideak proposatzen ditu
- Egoera ekonomikoaren aurrean etsipena erakusten du.
A: Egoera ekonomiko kezkagarri baten ondorioak azaltzen ditu.

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2008ko urrian.

Irakurri testua, esaten dena kontuan izan, eta aukeratu erantzun zuzena.

Zenbat balio dute atzo irakurtzen pasatu nituen hiru orduek? Zer kontzeptu jarriko dut bihar erakusketa batera egingo dudan bisitaren fakturazioan, eta nori pasatuko diot faktura? Galdera inozoak dira, ero batenak, hartu dudan bideak ez darama inora. Ezer balio ez duten gauzen gorazarre egitera naramate, eta horrek areagotu egiten du nire pitzaduraren neurria: liburu baten aurrean hiru ordu betazalak erretzen pasatu eta gero, “zertarako balio du horrek?” galdetzen badidate, “ezertarako ez, eta zer?”, ez zait beste erantzunik bururatzen. Beste erantzunen baten bila jarriko banintz, galdera egin didanaren logikan sartuko nintzateke. Trukearen, dirutan baizik neur ez daitekeen balioaren eremuan. Ez. Vasili Grossman-en Vida y destino irakurtzen pasatutako hiru orduek ez dute kontabilitaterik, ez bada galeren zerrendan apuntatzeko: galdutako orduak, hiru.

Eta zer? Gure kobazuloetako gizonak harri bat zorrozten pasatzen zituen orduek ere ez zuten ezer balio. Eta, gainera, gorriak eta bi entzun beharko zituen, komunitatekoek alfertzat edukiko zuten-eta. Baina harri zorrotzak animaliak zauritzeko balio zuela ikusi zutenean, beste begirune batez hasiko ziren tratatzen gure alferra. Teknologiak beti izan du propaganda ona. Beste urrats bat: alferraren lagunen batek harri landua hartu eta emakume baten lepoan jarri zuenean, alferraren lagunak emakumearen esker oneko irribarre sentsuala irabaziko zuen. Gizaki okupatuak badaki dekorazioaren alde apaingarria estimatzen. Baina gure alferrak kobazuloko paretak margotu zituenean? Irudi haiek ez zuten ehizarako balio, ezta emakumearen lepotik zintzilikatzeko ere. Ez ziren teknologia, ezta dekorazioa ere. Ez dago oso fantasia handikoa izan beharrik komunitatean zer nolako eztabaida piztuko zen imajinatzeko: batzuek itsusi amorratutzat zeuzkaten marrazkiok; baten bat izango zen, ordea, marrazkilari alferraren belarriak gozatuko zituena: “ederra duk zaldi hori, pottoko!”. Degigun jauzi sekulakoa denboran, eta demagun Einsteinen erlatibitatearen teoria. Zertarako balio dezake? Ez du etekinik, ez du bilakabide baliagarririk, eta etorkizunean halakorik izango duen, ikusteko dago. Kobazuloetako zoko galduren batean dagoen margo baten antzekoa da. Ez du ezertarako balio. Gehienera ere, errealitatea hobeto ulertzeko, baina horrek ez du ezer materialik gorpuzten.

Hala ere, baliagarriaren eta alferrikakoaren muga ez da oso argia, eta, aldi berean, egia da atzo alferrikakoa zena, gaur erabilgarri bihur daitekeela. Begiratu besterik ez dago zer nolako industria sortu den kode genetikoaren erabilgarritasun praktikoaren haritik. Baina Francis Crick-ek eta James Watsonek kodea deskubritu zutenean, ez zuten imajinatu ere egin deskubrimendu hark zer ekar zezakeen. Plazer hutsa eta errealitatearen alde ezkutu baten argiketa, lehen momentuan ez zioten beste etekinik ikusi deskubrimenduari. Badakigu zer gertatu den gero: zientzia hutsaren bideak ez dio Cricki etekin ekonomikorik eman, errentagarritasun praktikoarenak, aldiz, Watson aberastu du. Horra, bada, auziaren alde bat, nabarmenena agian: ukitu, neurtu, zenbatu daitekeen zerbait produzitzeak du benetako balioa.

Ba al dago beste desberdintasun nabarmenen bat erabilgarritasuna bilatzen zaion ekimen intelektual baten eta hausnarketa inutilaren artean? Aurrekoaren ondorio logiko bat: bezeroaren existentziarena. Gaurko artegintza plastikoan, inoiz ez bezala erabiltzen da bezero hitza. Sarritan entzuten ditugu horrelakoak: artea krisian baitago, bezeroek nahiago dute beste inbertsio-klase batzuetara jo; bezeria krisian dago; bezeroen esku dago galerien etorkizuna… Kuriosoa dirudi, baina badu bere logika. Ez da, noski, arte hutsaren logika, baina artea ez da ba merkatu batean mugitzen?

Beti oso praktikoa izan den gure euskal gizartean gero eta hots gehiago entzuten ari gara ikerketaren, bikaintasun zientifikoaren alde. Teknologiak eta zientzia praktikoek ekarriko digutela etorkizuna, han eta hemen ez dugu besterik entzuten. Hori da gaurko buruzagi politikoek eta akademikoek herri honentzat nahi luketen plan estrategikoaren muina, eta bide horretatik egiten ari diren inbertsioak gero eta handiagoak dira. Ez dut deus horren kontra. Edo bai. Ez dut humanitateei eta izpirituaren doaneko lanketari buruzko hitzik entzuten. Hor dugu Guggenheim-en adibidea: arte munduan egin den ahaleginik garestiena —bai politikoki, bai ekonomikoki— diskurtso utilitarista batekin promozionatzen digute: sekulakoa omen Bilbori ekarri dion ospea, sekulakoa turismoaren gorakada. Ekarri artistikoren bati buruzko hausnarketarik, bakar bat ere ez. Miraz nago nola ez diren oraindik filosofia edo arte ederrak bezalako fakultateak itxi eta birziklatzen hasi.

Anjel Lertxundi Esnal

El Correo: Territorios kultur gehigarria, 2007-11-24

Q: Zer dio egileak irakurtzen eman dituen hiru orduez?
- Hiru orduz betazalak erre o ndoren, lana kontuan hartua izan dadin eskatuko duela.
- Trukearen eremuan sartzen direla eta orduak kontabiliza ditzan eskatuko diotela.
- Alferrik eman dituela esan beste erremediorik ez duela.
A: Alferrik eman dituela esan beste erremediorik ez duela.

Q: Lehen gizakiek zer baloratzen zuten?
- Landutako harria erabilgarria zela ikustean aintzat hartzen zuten egilearen lana.
- Harria lantzen zuen gizakia begirunez hartua zen lehen unetik.
- Alfertzat zeukaten ehizerako tresnak egiten zituena, baina ez kobazuloak dekoratzen zituena.
A: Landutako harria erabilgarria zela ikustean aintzat hartzen zuten egilearen lana.

Q: Zer dio egileak bailagarria eta alferrikakoa denari buruz?
- Errentagarritasun ekonomikoa izan dezaketen gauzak soilik baloratzen dituela zientziak.
- Ez dagoela garbi zein diren balio duenaren eta deusik ere balio ez duenaren arteko mugarriak.
- Erabilgarritasun praktikoak onura ekonomikoa ekarri duela, ezinbestean, deskubrimendua egin duenarentzat.
A: Ez dagoela garbi zein diren balio duenaren eta deusik ere balio ez duenaren arteko mugarriak.

Q: Bezeroen existentziari buruz zer dio?
- Bezeriak, nola edo hala, baldintzatu egiten duela artearen mundua.
- Logikoa dela bezero gutxiago egotea.
- Haien existentziak ez duela eraginik artearen munduan.
A: Bezeriak, nola edo hala, baldintzatu egiten duela artearen mundua.

Q: Lertxundik dioenez, zer pentsatzen du gizarteak zientziaz eta teknologiaz?
- Gizarteak berdin baloratzen dituela zientziak eta humanitateen arloa eta horregatik egin direla bietan inbertsio handiak.
- Teknologiaren arloan egin direla inbertsiorik handienak, batez ere lanen praktikotasunari begiratzen zaiolako.
- Humanitateen arloan, eta bereziki artean, egin direla inbertsiorik handienak, teknologiaren aurretik.
A: Teknologiaren arloan egin direla inbertsiorik handienak, batez ere lanen praktikotasunari begiratzen zaiolako.

Q: Urrundu
- Irten
- Higatu
- Pasatu
- Aldendu
A: Aldendu

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2009ko maiatzean

Ibuprofenoa

Ibuprofenoa omen da gure salbazioa, gure minetan igurzten dugun ukendua, gure zauriak orbain bihurtzen dituen eztia, mende honetako kontsolamendua. Ibuprofenoa. Seiehun miligramo nahikoa dira mundua beste begi batzuekin ikusteko, buru barnean egunean zehar egin zaizkigun korapiloak askatzeko, aldapaz beteriko bideak ikusten genituen lekuan lautada zabalak agerrarazteko. Zorioneko droga ibuprofenoa.

Ez dugu minik sentitu nahi, baina mina bizitzaren osagaia da, ezinbestekoa. Minez maitatzen dugu, minez burutzen ditugu gero zoriona emango diguten lanak, minez gainditzen ditu kirolariak bere markak, mina sentituz eta sentiaraziz jaiotzen gara, minak jartzen gaitu martxan bidegabekeria baten lekuko garenean... Eta minak bere funtzioa betetzen du: besteak beste, logaletik ateratzen gaitu. Bozgorailua da mina, iratzargailua, geure gorputz, arima eta bizi garen munduaren egia sentitzen eta ikusten uzten diguna. Itsumenaren kontrako pilula da mina. Errealitateak ematen digun atximurka.

Baina azken aldian drogatuta bizi garela ematen du, ibuprofenoaren erreinuan pozik, lasai, bare. Ez ditugu munduaren gaixotasunak ikusi nahi, ez dugu zorigaitzik sentitu nahi, egunkariaren orria azkar pasatzen dugu ume palestinarren gorpu odoltsuekin topo egiten dugunean, ez dugu senarrak eraildako emakumeari etxea kartzela nola bihurtu zitzaion jakin nahi, ez dugu langabezian geratu denaren etsipena sentitu nahi... Zertarako?, horrek guztiak burukomina baino ez dakar eta.

Mundu honetako ezbehar guztiak norberarenak balira bezala sentitzea baino sanoagoa omen da goizeko kafesnearekin batera ibuprofeno pilula irenstea. Seiehun miligramo. Nahikoa mundua ez sentitzeko.

Karmele Jaio

Noticias de Alava 2009/01/16 (moldatua)

Aukeratu galdera bakoitzaren erantzuna

Q: Testuaren arabera, zein da minaren funtzioa?
- Errealitateari muzin egiteko funtzioa du minak.
- Errealitateari aurre egiteko funtzioa du minak.
- Errealitatea aurrez aurre ikusarazteko funtzioa du.
A: Errealitatea aurrez aurre ikusarazteko funtzioa du.

Q: Zer adierazi nahi digu idazleak?
- Zorigaitza ez sentitzeko ibuprofenoa hartzea komeni dela
- Bizitzak berarekin dakarrela mina eta hala sentitu behar dela.
- Osasunerako ezinbestekoa dela noizbait mina sentitzea.
A: Bizitzak berarekin dakarrela mina eta hala sentitu behar dela.

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2009ko maiatzean.

Kraken

Itsasoko munstro beldurgarria da Kraken. Kondairek diotenez, ontzi oso bat bere garro erraldoiekin heldu eta birrintzeko gai dena. Horrela deskribatu dute mundu osoko itsasgizonen istorioetan eta, azken mendeetan, Herman Melvilleren Moby Dick (1851) eta Jules Verneren 20.000 lieues sous les mers (1869) eleberrietan. Izaki honek kriptozoologiaren arauetako bat hausten du, izatearena. Izan ere, espezie bi nahasten ditu munstroaren kontzeptuak, olagarro erraldoiarena (Octopus giganteus izango litzatekeena) eta txibia erraldoiarena (Architeuthis). Lehenengoaren froga zientifikorik ez dago, eta bigarrena existitzen denik ez du inork zalantzan jartzen, gorpu ugari aurkitu dituztelako. Sakonera handian bizi ei dira txibia erraldoiak eta, horregatik, oso zaila da animalia hauek bizirik aztertzea.

Eskandinaviako kondairetatik dator Kraken hitza, uharte bat bezain handia zen munstro bati buruzko istorioak ziren. Plinio Zaharrak, I. mendean, Iberiako penintsulako eta Italiako kostaldeetan zefalopodo erraldoi baten erasoen berri eman zuen bere Naturaren Historia liburu-bilduman. Erdi Aroaren amaieran ere, idazkietan azaldu da Kraken hitza behin baino gehiagotan, baina XVIII. mendera jo beharra dago ustezko munstroak Eskandinaviako arrantzaleekin zuen harremanaren lekukotzak jasotzeko. Bergengo (Norvegia) apezpiku Erik Luvigsen Pontippidan-ek Norges Naturlige Historie naturari buruzko liburuan aipatu zuen Kraken. Haren esanetan, milia eta erdiko uharte baten tamainakoa zen munstroa, eta garai hartako gerra-ontzirik handiena desegiteko gai zen. Arrantzaleek bazekiten Kraken baten gainean zirela itsas sakonera gutxitzen zela ikusten zutenean eta, halakoetan, arrantzarako mesedegarria gertatzen zitzaien.

Floridan (AEB) 1896an aurkitu zuten gorpu misteriotsu bat da olagarro erraldoiaren izatea egiazta dezakeen froga bakarrenetarikoa, baina Witt Webb doktoreak aztertu eta olagarroa zela esan arren, zientzialari batzuek ezeztatu egin zuten hipotesia, eta balea baten gorpua izan zitekeela esan zuten. Dena den, kriptozoologo garaikide batzuek, Gary S. Mangiacoprak, adibidez, olagarro erraldoiaren teoria aldezten dute oraindik, hori egiazta dezakeen froga zientifikorik gabe, noski.

Mikel Carramiñana

Berria, 07-12-05

Aukeratu galdera bakoitzaren erantzuna

Q: Zer da Kraken?
- Literaturan eta mitologian erruz azaltzen den zefalopodo erraldoia.
- Eskandinaviako itsasoetan antzina bizi zen olagarro eta txibia erraldoiaren arteko hibridoa.
- Olagarro erraldoia dela baino ez dakigu, izan ere, ez zaigu haren deskribapenik iritsi.
A: Literaturan eta mitologian erruz azaltzen den zefalopodo erraldoia.

Q: Zein da izaki honi buruz dugun lehen lekukotza idatzia?
- Erik Luvigsen Pontppidan apezpikuak idatzitako Norges Naturlige Historie liburua.
- Abentura eleberrietan jasotakoa.
- Plinio Zaharrak Naturaren Historia liburu-bilduman egindako aipamena.
A: Plinio Zaharrak Naturaren Historia liburu-bilduman egindako aipamena.

Q: Zer geratzen da zalantzan testuan, zientziaren ikuspegitik?
- Txibia erraldoirik inoiz izan den.
- Olagarro erraldoirik inoiz izan den.
- Bata nahiz bestea inoiz izan diren.
A: Olagarro erraldoirik inoiz izan den.

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2009ko maiatzean.

Bi koadro

Rakelek hasieratik harritu zintuen. Donostiatik Gasteizera lekualdatu nahi izateagatik baino gehiago, lan-mahaian, ordenagailuaren ezkerrean, ipini zuen koadroagatik: irudi bat leihotik begira, Salvador Dalírena. Egia esatera, koadro baten erreprodukzio bat zen, postal bat, baina ohikoak baino doi-doi handiagoa. Eta zuk Rakeli gero eta sarriago begi ertzez begiratzen baitzenion, harriduraz ohartu zinen koadroa aldatu egiten zela, alegia, koadroko emakumea beti bera –beti bizkarrez– ageri zen bitartean, leihoaz bestaldeko paisaia aldian-aldian aldatu egiten zela. Bazirudien Rakelek bisitatu berriak zituen tokiak baino areago, aldartearen arabera hautatzen zuela paisaia, izan argazki batekoa, izan aldizkariren batekoa, eta hura koadroko paisaiaren neurrira ebaki ostean, postalean itsasten zuela kola doi baten bidez. Eta koadroko emakumeak –jatorrian pintorearen arreba omen zenak– orain udazkeneko oihan bat ikusten zuen, eta hurrena Pariseko bazter bat, eta hurrenago basamortua; edota, originaleko Mediterraneo barearen ordez, itsaso ekaiztsua. Rakelek horrexegatik harritu zintuen, eta liluratu.

Berrogeita hamar urte bete berritan, lantokian halako malenkonia gozoan laketua zinen: bakarrik sentitzen zinen –urrun zeuden Adriano VI.eko lankideak edo Oleagako pintxo eta basoerdiak, urrun orduko lagun asko–, edo, denboraren poderioz, nahitara bakartua zeunden –Lakua hotza zitzaizun oso; makinako kafe ziztrina, beroan ere, hotzago ezin–; ardurek ez zintuzten lehen bezala kezkatzen eta ezin uka bertan goxo egina zeundela. Hori guztia zela eta, Rakelen etorrera kasik opari bat gertatu zitzaizun, eta ahantzixea zenuen halako bizipoza piztu zizun, eta berrogeita hamar urteren zama arindu edo. Nerabetu, beharbada horixe zen hitza, zeren gaztetxo baten gisara maitemindu baitzinen. Rakelek horrexegatik ere liluratu zintuen, eta xaramelatu.

Hala bada, aurtengo oporrak inoizko luzeenak egin zaizkizu eta irrikaz egon zara lanera itzultzeko. Eta itzuli zara eta leihotik begira dagoen koadroko emakumea begien bistan daukan emakumea irri firfira ezohiko batez agurtu duzu bulegoan sartzearekin, “Kaixo, Rakel!”, eta lotsagabeago gurutzatu nahi izan duzu zeure begirakunea berarenarekin. Udan, gainera, findu egin zara, kolore apur bat hartu duzu eta apainago dirudizu: inondik ere ez du ematen berrogeita hamar urte dituzula. Horrekin batera, txostenak eta agiriak idazteaz gogaituxea, udan zehar “Idazketa kreatzailea” ikastaroa egin duzu, eta nerabezaroan bezala, poemaren bat edo beste zirriborratu duzu. Rakelek ere, halaber, irri zabalagoa erakusten du oporraldiaren ondotik. Rakelek horrexegatik ere xaramelatu zaitu, eta sorgindu.

Egunak egunari, ohartu zara orain Norvegia aldeko paisaiak nagusitzen direla postaleko emakumearen leihoaz bestaldean: noiz hiriak –Oslo, Bergen–, noiz fiordoak edo glaziarrak, eta batik bat, udako solstizioan bide dagoen eguzki gorrizta beti-geldi hori. Norvegia gertatzen zaio Rakeli bihotz altxagarri; Rakel zuri argigarri: bera da zure bizitzan dirdiratzen duen argizagia (halako gauzak idazten dituzu orain). Eta egunak egunari, azkenean gutun bat idatzi duzu berarentzat: txostenak ez bezalako gutun jostarin bat, baina aldi berean sakona eta sentsualitatez betea. Eta gaur, azkenean, Rakel lan-mahaitik altxatu den batean, gutuna eskuetan, kasik ezkutuka hurbildu zara haren mahaira: keinu txiki bat, eta zeure gutuna postalaren alboan egongo da… Koadro txikia inoiz baino hurbilago ikusi duzu, eta, leihoaz bestaldeko paisaian, Ametsen Fiordoaren argazki ezaguna; baina bihotza ilundu egin zaizu, ezustean, postalaren azpian beste gutun bat begiztatu duzunean. Bihotza punpaka, lotsa gabe oraingoan, gutuna jiratu duzu igorlearen izena jakite aldera. Bihozkada bat izan da, eta asmatu egin duzu: Erik, Erik ez-dakitzer. Eta orduan ulertu duzu dena, eta Edvard Munchen Garrasia koadro ospetsuaz oroitu zara, eta barne bulkada baten gisara datorkizun garrasi oldarkor hori eztarrian atxiki duzu, badaezpada ere, eta komunean kukutu zara, nerabezaroan bezala, baina orain dituzun berrogeita hamar urte horiek, inondik ere, berrogeita hamar tonaren zama sentiarazten dizutela.

Patxi Zubizarreta

Administrazioan Euskaraz, 50. zk.

Testuan esaten dena kontuan izan, eta aukeratu erantzun zuzena.

Q: Zergatik zen harrigarria Rakelen postal hura?
- Rakelek itxuraldatu egiten zuelako Dalíren koadroa, aldizkarietatik moztutako emakumeen argazkiak itsatsiz.
- Dalík bizkarrez pintatu zuelako bere arreba omen zenaren erretratua.
- Rakelek ordezkatu egiten zuelako postaleko emakumeak leihotik ikusten zuen paisaia.
- Leihoaz bestaldera begira zegoen emakumeak bizkarra ematen zielako Rakelek itsatsitako argazkiei.
A: Rakelek ordezkatu egiten zuelako postaleko emakumeak leihotik ikusten zuen paisaia.

Q: Zer dakigu Rakeli buruz?
- Donostian lan egindako emakumea dela.
- Leku askotan izan dela, Mediterraneoan eta basamortuan, besteak beste.
- Azken oporraldian Frantzian eta Norvegian izan dela.
- Oporretatik itzuli arte, adin ertaineko gizon bat limurtzen ibiltzen zela.
A: Donostian lan egindako emakumea dela.

Q: Zergatik dio "bertan goxo" bigarren paragrafoan?
- Lantegian epel dagoelako gehienetan.
- Kezkarik gabe eta eroso egiten duelako lan.
- Lana oso gustura egiten duelako.
- Kafe makinak kafe beroa eta goxoa ematen duelako.
A: Kezkarik gabe eta eroso egiten duelako lan.

Q: Nor dago Rakelekin maiteminduta?
- Aisialdian lantokiko emakumeei poemak idazten dizkien berrogeita hamar urteko bulegaria.
- Lanarekin nazka-nazka eginda dagoen berrogeita hamar urte pasako gizona.
- Lanerako baino bizi ez den adin ertaineko langile bat.
- Lakuako lankide bakarti bat.
A: Lakuako lankide bakarti bat.

Q: Zer ulertu du oporretatik bueltan Rakelen postalaren azpian gutun bat begiztatu duenean?
- Rakelek ez duela zintzo jokatu berarekin.
- Zer maitale duen, halako paisaiak hautatzen dituela Rakelek.
- Nolako samina sentituko zuen Edvard Munch-ek Garrasia koadroa pintatu zuenean.
- Rakel jada ez dagoela berarekin maiteminduta.
A: Zer maitale duen, halako paisaiak hautatzen dituela Rakelek.

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2009ko urrian

1609-1859

Bi izen hasi berri dugun urterako: Galileo Galilei eta Charles Darwin. Lehenengoak, Galileok, teleskopiotik begiratu zion aurreneko aldiz zeruari duela 400 urte, eta Lurretik haratagoko betiereko unibertsoa goitik behera aldatu da harrezkero. Duela 150 urte, berriz, Espezieen jatorriaz lana argitaratu zuen Darwinek, eta ondorio berberak eragin ditu Lurreko bizidunen historian. Hain zuzen, horixe da aurten ospatuko diren bi urteurren horietatik hemen nabarmendu nahi dudan ezaugarria: bataren eta bestearen lanek munduaren ikuspegia berritu zutela, eta, mendeen bueltan, jakintsuago eta askeago egin gaituztela.

Galileok astronomian egin zuen lan, planetak eta izarrak behatu zituen teleskopioaren laguntzaz, eta inoiz ikusi gabeko -eta ezinezkoak ei ziren- fenomenoen berri eman zuen, aurrekoan aipatu nituen Tycho Brahek eta haren oinordeko Keplerrek bezalaxe -izan ere, orduan ez nuen esan, baina azken biak garaikideak izan ziren; planeten higidurari buruzko Keplerren legeak Galileoren behaketa teleskopikoen urte berberekoak dira-. Kopernikok, Keplerrek, Galileok, eta, pixka bat geroago, Newtonek bere tokian jarri zuten Lurra, eta haiekin batera sortu eta garatu zen zientzia modernoa esaten zaiona.

Astronomian eta fisikan eman zituen lehen pausoak behaketa, datu, egitate, neurketa eta matematika sendoetan oinarritutako zientzia berriak, baina sortzetik bertatik geratu zen agerian hori baino askoz ere gehiago zela. Munduaren misterioei aurre egiteko era berri eta berritzaile bat zen, bazterrean utziko zituena sineskeria eta dogmak, eta, halabeharrez, horietaz elikatzen diren botere ereduak. Gogoratu besterik ez dago zer harrera beroa jaso zuen haien aldetik.

Baina aurkariak saiatuagatik, ez zegoen atzera bueltarik. Lurra bere tokian jarrita, medikuntzara, kimikara, biologiara eta bazter guztietara zabaldu zen astronomian jaiotakoa, eta 1859an, gizakia bere tokian jarri duen lana argitaratu zuen Charles Darwinek. Hautespen naturala da biziaren eboluzioaren eragilea, eta ez du xederik; ingurumenak ondoen egokitutakoa faboratzen du, eta denbora eskala geologikoan, eboluzioa gertatzea da haren ondorioa. Ideia sinple eta ikaragarri boteretsua da, biziak sortze unetik hartu dituen forma guztiak esplikatzeko gai baita arrazoimen hutsaz baliatuta. Ez du beste deusen beharrik naturan ikusten ditugun guztiak azaltzeko, eta, jakina, pozez zoratu zituen Galileoren etsaien oinordekoak. Hura zuten kasik azken gotorleku, eta hautespen naturalak ezerez bilakatu zuen kreazioaren miraria.

Inork pentsa lezake aspaldiko kontuak direla horiek, eredu heliozentrikoa eta eboluzioaren teoria erabat barneratuak ditugula, eta gutxiengo arbuiagarri batek baino ez dituela jartzen zalantzan. Eta azalean egia da, baina sakonean ez hainbeste. Izan ere, ez da aski gehiengo zabal batek bi teoria horiek ontzat ematea. Teoria horien muinean dauden arrazoibideak eta balioak dira benetako gakoa; horiek dira era guztietako sineskerien eta dogmen aurkako benetako antidotoa, eta, zoritxarrez, hor, gehiengo zabala ez da oraindik hain zabala, eta gutxiengo arbuiagarria ez da oraindik hain arbuiagarria. Horregatik merezi du 2009an Galileoren eta Darwinen lanak gogora ekartzea, eta, haien argitara, sineskeriaren itzala desagertzeraino laburtzea.

Eider Carton, Berria, 2009/01/07

Testuan esaten dena kontuan izanda, aukeratu erantzun zuzena.

Q: Galileo Galilei eta Charles Darwin. Zer dute biek azpimarratzeko?
- Garai berekoak izanda ere, batak lortu zuen munduaren ikuspegia aldatzea eta besteak ez.
- Haien lanari esker, mendeen bueltan, jakintsuak zirenak askeago bilakatu ziren.
- Idazleak nabarmendu nahi duen ezaugarria da bien urteurrena batera ospatzen dela.
- Unibeertsoaren eta lurreko bizidunen historia ulertzeko modua eraldatu zuten.
A: Unibeertsoaren eta lurreko bizidunen historia ulertzeko modua eraldatu zuten.

Q: Zer egin zuten Galileok eta beste zientzialariek?
- Brahek eta Keplerrek ez bezala, Galileok ezinezkotzat ematen ziren fenomenoak argitu zituen.
- Kopernikok, Keplerrek, Galileok eta Newtonek urte berean egin zituzten euren aurkikuntza garrantzitsuenak.
- Galileo eta Newton izan ziren zientzia modernoaren sortzaileak.
- Galileok planetak teleskopioz behatu zituen eta Keplerrek horien mugimenduari buruzko legeak ezarri zituen.
A: Galileok planetak teleskopioz behatu zituen eta Keplerrek horien mugimenduari buruzko legeak ezarri zituen.

Q: Zer gertatu zen Astronomia zientzia moderno bilakatu zenean?
- Galileoren etsaien oinordekoek harrera beroa egin zioten.
- Ezkutuko galdera nagusiei aurre egiteko modu berri bat ekarri zuen.
- Boterea zutenek sineskeria eta dogmak hedatzea lortu zuten.
- Bazterrean utzi ziren planeten higidurari buruzko Keplerren legeak.
A: Ezkutuko galdera nagusiei aurre egiteko modu berri bat ekarri zuen.

Q: Zein da, idazlearen arabera, hautespen naturalaren teoriaren funtsa?
- Kreazionismoaren beharra dagoela naturako zenbait gertaera azaltzeko.
- Matematiketan oinarritutako ideia sinple bezain boteretsua duela azpian.
- Naturaz kanpoko indar batek erabakitzen duela bizidun batek aurrera egingo duen.
- Biziak aurrera egiten duela aldez aurretik ezarritako helburu jakinik gabe.
A: Biziak aurrera egiten duela aldez aurretik ezarritako helburu jakinik gabe.

Q: Zer adierazi nahi digu idazleak bere artikuluan?
- Galileoren eta Darwinen ideiak onartuak ditugunez gero, haien urteurrena ospatu behar dela azpimarratu nahi du.
- Ez du uste urteurrena ospatzeko arrazoi berezirik dagoenik, eta lehengo eta oraingo etsaiei aurre egitea dela onena uste du.
- Galileoren eta Darwinen teorien arrazoiak sakonago aztertu beharko liratekeela uste du, gaurko sineskeriei ere behar bezala aurre egiteko.
- Galileoren eta Darwinen teoriak pozik onartu zituztela dio, bai Galileoren etsaiek bere garaian eta baita Darwinen garaian haien oinordekoek ere.
A: Galileoren eta Darwinen teorien arrazoiak sakonago aztertu beharko liratekeela uste du, gaurko sineskeriei ere behar bezala aurre egiteko.

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zute 2009ko urrian

Entziklopedia

Gogoan dut mutikotan entziklopedia eskatu nuela Gabonetako opari legez. Amak harriduraz begiratu ninduen lehenik eta garestiegia zela iritzi zion. «Aurtengo eta datorren urteko olentzeroa izango da», bota nion nik, hura errukitu nahian. Larousse entziklopedia ekarri zidaten nik eskatu bezala, larruzko azalak zituen eta bizkarrean urrezko letrak. Liburuki lodi-lodiak ziren Larousserenak eta haietako bat eskuetan hartzea ere kosta egiten zitzaidan.

Oporrak bukatu zirenean, nola ez, ez nien txintik esan eskolako lagunei Olentzeroren opariari buruz. Ez nuen barregarri geratu nahi izan, izan ere, gehienei bizikleta berria ekarri baitzien Olentzerok. Nire opariari buruz galdetzen zidatenean, «gauza handirik ez», esaten nien.

Baina benetan gauza handia izan zen niretzat entziklopedia hura. Gomutan dut A letraren liburukia hartu eta irakurtzen hasi nintzela entziklopedia, hasieratik bukaerara, liburu bat irakurtzen den gisa. Hura ikusita, Gabonetan etxean osaba batek esan zidan, «ez zoratu gero, egun osoa zure zorioneko entziklopediarekin». Ez dakit zer izango zuen buruan osaba arrantzaleak hori esan zidanean, Kixoteaz oroituko zen, ala «gehiegi estudiatzearren» erotu zen herriko gizon hartaz. Kezkatu egiten zen lagunekin ez nenbilelako kalean.

Igaro zen urtea eta heldu ziren berriz Gabonak. Amak ez zidan gauza handirik oparitu, aurreko urtean promesa egin nion-eta entziklopedia bi urteko olentzeroa izango zela. Amaren oparitxoa hartu eta konformatu nintzen. Orduantxe, ezustean, osabak niretzako opari bat zuela esan zidan. Bizikleta bat zen.

Kirmen Uribe, Berria, 2009/01/17

Testuan esaten dena kontuan izanda, aukeratu erantzun zuzena.

Q: Zer bururatu zitzaion mutikoari Gabonetarako?
- Amari entziklopedia erdia eskatzea.
- Amak oparia jasotzeko jarri zion baldintza onartzea.
- Amari entziklopedia bi urtetako opari bezala eskatzea.
A: Amari entziklopedia bi urtetako opari bezala eskatzea.

Q: Zer ondorioztatu zuen osabak mutikoa entziklopediarekin ikustean?
- Iloba Kixoteren bide beretik abiatzeko zorian zegoela.
- On egingo ziola zorioneko entziklopediak.
- Hobe zuela eskolako lagunei entziklopediari buruz txintik ez esatea.
A: Iloba Kixoteren bide beretik abiatzeko zorian zegoela.

Q: Zein da egunkariko zutabearen mezua?
- Entziklopedia irakurtzea ona dela haurrentzat ere, baina ez liburuki bat bezala, goitik behera.
- Gabonetan opariak eskatzerakoan zuhur jokatu behar dela, itxura ona emanez gero, opari hobeak lortzen direlako.
- Irakurzaletasunak kezka ere sor lezakeela, haurren kasuan desberdintasun seinaletzat har daitekeelako.
A: Irakurzaletasunak kezka ere sor lezakeela, haurren kasuan desberdintasun seinaletzat har daitekeelako.

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2009ko urrian

Euskaldunak Islandian XVII. Mendean

XV-XVIII. mendeetan Ipar Atlantikoa izan zuten gure arbasoek, bereziki, beren azioen eta balentrien zelai zabal eta mugagabe. Spitzberg uharteetatik Ternua eta Labradorreraino, Islandiatik eta Kanarietaraino. Arrantza-leku guztietan eta portu ugaritan entzun izan dira mendeetan euskal azentu desberdinak eta horietan guztietan izan dira euskaldunak beste herrietako itsasgizonekin nahiz herritarrekin harremanetan.

Harremanok zein hizkuntzatan izango ziren ez dugu jakiterik gehienetan. Bada, baina, Islandiako lurretan XVII. mendean bertako elizgizon batek bildutako euskara-islandiera hiztegi bat (hiru, hobe esan) eta, hiztegion hondarrean, euskal esaldi omen diren batzuk. Horiexek adierazten digute ondoen zein hizkera erabiltzen zuten arrantzale haiek lehorreko bizilagunekiko harremanetan.

Hiztegiak, esan bezala, hiru dira, eskuz idatziak, eta DEEN irakasleak argitaratu zituen, Amnsterdam-en, 1937an, Glossaria Duo Vasco-Islándica izenburuarekin eta, guztira, 648 hitz eta esaldi biltzen dituzte. Hitzok, antza denez, ahoz, galdetuz eta erantzunak transkribatuz jaso zituen apaiz jakin-minak, eta inoiz gauzak keinu bidez seinalatuz.

Euskal hitzek, gehienetan, Lapurdiko euskarazkoak dirudite, baina badira gipuzkerazkoak eta goi-nafarrerazkoak ere. Bizkaierazkorik, berriz, apenas.

Bitxienak, esan bezala, esaldiak dira. Esaldietan aurki daiteke hizkera nahastu baten aztarna, ingelesezko, gaztelaniazko eta euskarazko elementuak dituena. Dena den, testigantza bakarra dugunez, gehiegi esatea litzateke Islandiako partean XVII. mendean pidgin modu bat erabiltzen zela.

Eneko Oregi

Administrazioan Euskaraz, 36. zk. (moldatua)

Testuan esaten dena kontuan hartuta, aukeratu erantzun zuzena

Q: Zer da Glossaria Duo Vasco-Islándica?
- XX. mendean plazaratutako bilduma, hiru euskara-islandiera hiztegitxo eta hainbat hizkuntzatako hitzekin osatutako esaldi-sorta jasotzen dituena.
- XVII. mendeko elizgizon batek Islandiako arrantzaleengandik jasotako euskarazko eta islandierazko 648 hitz eta esaldien bilduma.
- XVII. mendean Islandiara joandako apaiz batek idatzitako hiru hiztegi txiki, euskarazko, islandierazko, gaztelaniazko eta ingelesezko hitzak dituena.
A: XX. mendean plazaratutako bilduma, hiru euskara-islandiera hiztegitxo eta hainbat hizkuntzatako hitzekin osatutako esaldi-sorta jasotzen dituena.

Q: Testuan esaten dena kontuan hartuta, zer uzten du agerian lekukotza honek?
- XVII. mendean euskara eta islandiera nahasten zituen tarteko hizkuntza bat izan zela, ezbairik gabe.
- XVII. mendeko euskal arrantzaleek islandiarrekin izandako komunikazio-saioen erakusgarri da.
- XV-XVIII. mendeetan Ipar Atlantikora joan ziren euskaldunak Lapurdikoak izan zirela.
A: XVII. mendeko euskal arrantzaleek islandiarrekin izandako komunikazio-saioen erakusgarri da.

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2008ko maiatzean.

Pio Baroja idazlea eta Santa Kruz apaiza

Pio Barojaren lan ezagunenak nobelak badira, genero horretatik aparte ere asko idatzi zuen. Esate baterako, gerra kronika ugari utzi zituen idatzita: munduko bi gerrateak, Espainiako Gerra Zibila… aintzat hartu eta orri asko bete zituen, kronika gisa hartuta. Nahiko gazte hasi zen gerra kronistaren lanak egiten, hogeita hamar bat urte zituenean, Madrileko El Globo egunkariak Afrikara bidali zuenean, 1902. urtean, Marokoko gerraren berri eman zezan. Horrela, Pio Baroja Tanger hirira joan zen eta handik bidali zituen bere eguneroko kronikak.

Badu, ordea, gerra bati buruz idatzitakoa berezi samarra dena. Alde batetik, gerra hori aspaldi samar amaitua zelako eta, beraz, Barojak zuzenetik ezagutu gabe egin behar izan zituelako kronika horiek. Eta bestetik, egindako lan hori ez zitzaiolako batere gustatu gerra hartan protagonismo nagusia izan zuen pertsonaiari, artean (Barojak testu bilduma publikatu zuenean) bizirik baitzegoen. Pertsonaia garrantzizko hori Santa Kruz apaiza da eta aipaturiko gerra hori, jakina, Hirugarren Karlistada. Eta Barojak ezin zuen ezagutu zuzenetik gerra karlista hori hain juxtu amaitzear zegoelako bera jaio zen urtean. Jakina denez, Pio Baroja Donostian jaio zen 1872. urtean eta esan daiteke Hirugarren eta azken Karlistada hurrengo urtean, hots, 1873an eman zutela amaitutzat. Orduan, Barojak urtebete besterik ez zeukan; ezin, beraz, gertutik kontatu gertatzen ari zena. Eta halaz ere, ia berrogeita hamar bat urte geroago, Pio Baroja ausartu egin zen Santa Kruz apaizaren kontra liburu gogor bat idaztera, garai hartan gertatu zirenak gertutik ezagutzeko aukerarik izan gabe eta, gainera, apaiza artean bizirik zegoela (nahiz eta oso urruti bizi izan, Hego Amerikako Kolonbian).

Pio Barojak idatzitako liburua El cura Santa Cruz y su partida deitzen da eta 1918an kaleratu zen. Apaiz karlistaren aldekoak berehalaxe atera ziren esanez libelo nazkagarri bat zela testu hura, goitik beheraino gezurrez eta gehiegikeriaz josia zegoena, kontradikzio eta faltsukeriaz betea. Santa Kruz apaizak, hemengo dena alde batera utzi eta Ameriketarako bidea aukeratu zuenean misiolari izateko, esana zien bere lagun eta jarraitzaileei inoiz ez erantzuteko ezer, bere alde ez ateratzeko, etsaiek kontra asmazio eta gezurrik handien eta biribilenak botatzen bazituzten ere. Halaz ere, badakigu Santa Kruz apaizak izandako erreakzioa Pio Barojaren liburua irakurri zuenean. Bai baitakigu irakurri egin zuela eta hantxe bertan, Ameriketan, testu luze bat idatzi zuela puntuz puntu, hitzez hitz errefusatuz Pio Barojak bere kontra esandako guztia. Réplica contra Pío Baroja por Manuel Santa Cruz da apaizak idatzitako testuaren izenburua.

Pio Barojak, liburuaren halako pasarte batean, dio Santa Kruz apaizaren soldadu jarraitzaileetatik batzuk gizon zintzoak zirela, baina beste asko “bidelapur hutsak”. Pasarte hau irakurtzean biziki haserretu eta sutu zen apaiza: “Nire mutiletatik batzuk bidelapurrak direla? Hori iraina da –idatzi zuen Santa Kruzek–. Munduko onenak ziren nire soldaduak. Hainbesteraino non inoiz ez nituen zigortu behar izan, ez badira behin mozkortu zena eta neskamearekin gaizki portatu zen beste hura. Beste inoiz ez nuen nik inor zigortu, horretarako motiborik eman ez zidatelako”.

Pio Barojaren familiak ezagutzen zuen Egozkue El Jabonero deitzen zen soldadua, Santa Kruz apaizarekin ibilitakoa. Pio Barojak, apaizaren krudelkeria erakusteko, esaten du Egozkue azkarra eta ausarta zela, beti aurrean ibiltzen zena, eta jarraitzaileak zituela; horregatik, apaizak fusilatu egin omen zuen. Honekin ere izugarri haserretzen da Santa Kruz, gezurti hutsa dela esaten dio idazleari eta berdin-berdin zaiola gauza bat edo beste esan, nahiz eta kontraesanean jausi. Esplikatzen dio segidan zergatik fusilarazi zuen Egozkue, traizio egiteagatik, eta nola honek azkenean, hil baino lehen, bere errua onartu zuen eta barkamena eskatu zion.

Joxemari Iturralde. Administrazioa Euskaraz, 56. zenbakia

Testuan esaten dena kontuan izanda, aukeratu erantzun zuzena.

Q: Zer esaten da testuan Pio Barojak idatzitako gerra kronikei buruz?
- Berak, lekuko gisa, bizi izandako gerrei buruzkoak direla kronika guztiak.
- Madrileko El globo egunkariaren bitartez jasotzen zuela kronikak idazteko behar zuen informazioa, han egiten baitzuen lan.
- Guda non, hara abiatzen zela kronika idaztera.
- El cura Santa Cruz y su partida liburua salbu, bere garaiko gerra-gertakariez osatutako lanak direla.
A: El cura Santa Cruz y su partida liburua salbu, bere garaiko gerra-gertakariez osatutako lanak direla.

Q: Barojak Hirugarren Karlistadaz idatzitako gerra kronikak…
- 1873tik 1918ra bitarteko gerra-gertakarien bilduma dira.
- Hirugarren Karlistada bukatu eta urtebetera idatziak dira.
- Ameriketan irakurri zituen Santa Kruz apaizak.
- Idatzi eta handik berrogeita hamar bat urtera liburu batean argitaratu ziren, 1918. urtean hain zuzen.
A: Ameriketan irakurri zituen Santa Kruz apaizak.

Q: Zer erreakzio izan zuen Santa Kruz apaizak Barojak beraren aurka idatzitakoaren berri izan zuenean?
- Liburua irakurritakoan, Barojak bere aurka jaurtitako faltsukeriei ez erantzuteko agindu zien bere jarraitzaileei.
- Banan-banan erantzun zien Barojak bere kontra idatzitako salaketei.
- Berarekin gerran ibilitako soldaduei goratzarrea idatzi zien.
- Barojaren kronika-bilduma hura libelo nazkagarria zela esan zuen, bere soldaduak bidelapurrak zirela idatzi baitzuen idazle donostiarrak.
A: Banan-banan erantzun zien Barojak bere kontra idatzitako salaketei.

Q: Zer idatzi zuen Santa Kruz apaizak Egozkue El Jabonero-ri buruz?
- Apaizak barkamena eskatu ziola hura fusilatzeko agindua eman behar izateagatik.
- Ez zuela leial jokatu bere armakideekin.
- Noiz edo noiz mozkortuta ibiltzen zela eta neskamearekin gaizki portatzen zela.
- Gezur handiak esan zituela bere soldaduei buruz.
A: Ez zuela leial jokatu bere armakideekin.

Q: Kontuan hartuz Karlistadetan liberalak eta karlistak elkarren etsai izan zirela, horietako norengandik ikusten duzu Baroja pentsaeraz hurbilago?
- Haren gerra kronikak irakurrita, argi dago Baroja erdibidean koka dezakegula, ez batzuen ez besteen alde.
- Haren familiaren ezagun bat Santa Kruz apaizaren jarraitzailea izanik, Baroja ere liberala izango zen, ziur aski.
- El cura Santa Cruz y su partida liburuan idatzitakoak bide ematen digu pentsatzeko karlisten aldekoa, behintzat, ez zela izango.
- Santa Kruz apaizarekiko azaltzen duen interesak argi uzten du Baroja karlista sutsua izan zela.
A: El cura Santa Cruz y su partida liburuan idatzitakoak bide ematen digu pentsatzeko karlisten aldekoa, behintzat, ez zela izango.

Ariketa hau HABEren 3. mailako azterketan erabili zuten 2008ko urrian.

Eta zer?

Zenbat balio dute atzo irakurtzen pasatu nituen hiru orduek? Zer kontzeptu jarriko dut bihar erakusketa batera egingo dudan bisitaren fakturazioan, eta nori pasatuko diot faktura? Galdera inozoak dira, ero batenak, hartu dudan bideak ez darama inora. Ezer balio ez duten gauzen gorazarre egitera naramate, eta horrek areagotu egiten du nire pitzaduraren neurria: liburu baten aurrean hiru ordu betazalak erretzen pasatu eta gero, “zertarako balio du horrek?” galdetzen badidate, “ezertarako ez, eta zer?”, ez zait beste erantzunik bururatzen. Beste erantzunen baten bila jarriko banintz, galdera egin didanaren logikan sartuko nintzateke. Trukearen, dirutan baizik neur ez daitekeen balioaren eremuan. Ez. Vasili Grossman-en Vida y destino irakurtzen pasatutako hiru orduek ez dute kontabilitaterik, ez bada galeren zerrendan apuntatzeko: galdutako orduak, hiru.

Eta zer? Gure kobazuloetako gizonak harri bat zorrozten pasatzen zituen orduek ere ez zuten ezer balio. Eta, gainera, gorriak eta bi entzun beharko zituen, komunitatekoek alfertzat edukiko zuten-eta. Baina harri zorrotzak animaliak zauritzeko balio zuela ikusi zutenean, beste begirune batez hasiko ziren tratatzen gure alferra. Teknologiak beti izan du propaganda ona. Beste urrats bat: alferraren lagunen batek harri landua hartu eta emakume baten lepoan jarri zuenean, alferraren lagunak emakumearen esker oneko irribarre sentsuala irabaziko zuen. Gizaki okupatuak badaki dekorazioaren alde apaingarria estimatzen. Baina gure alferrak kobazuloko paretak margotu zituenean? Irudi haiek ez zuten ehizarako balio, ezta emakumearen lepotik zintzilikatzeko ere. Ez ziren teknologia, ezta dekorazioa ere. Ez dago oso fantasia handikoa izan beharrik komunitatean zer nolako eztabaida piztuko zen imajinatzeko: batzuek itsusi amorratutzat zeuzkaten marrazkiok; baten bat izango zen, ordea, marrazkilari alferraren belarriak gozatuko zituena: “ederra duk zaldi hori, pottoko!”. Degigun jauzi sekulakoa denboran, eta demagun Einsteinen erlatibitatearen teoria. Zertarako balio dezake? Ez du etekinik, ez du bilakabide baliagarririk, eta etorkizunean halakorik izango duen, ikusteko dago. Kobazuloetako zoko galduren batean dagoen margo baten antzekoa da. Ez du ezertarako balio. Gehienera ere, errealitatea hobeto ulertzeko, baina horrek ez du ezer materialik gorpuzten.

Hala ere, baliagarriaren eta alferrikakoaren muga ez da oso argia, eta, aldi berean, egia da atzo alferrikakoa zena, gaur erabilgarri bihur daitekeela. Begiratu besterik ez dago zer nolako industria sortu den kode genetikoaren erabilgarritasun praktikoaren haritik. Baina Francis Crick-ek eta James Watsonek kodea deskubritu zutenean, ez zuten imajinatu ere egin deskubrimendu hark zer ekar zezakeen. Plazer hutsa eta errealitatearen alde ezkutu baten argiketa, lehen momentuan ez zioten beste etekinik ikusi deskubrimenduari. Badakigu zer gertatu den gero: zientzia hutsaren bideak ez dio Cricki etekin ekonomikorik eman, errentagarritasun praktikoarenak, aldiz, Watson aberastu du. Horra, bada, auziaren alde bat, nabarmenena agian: ukitu, neurtu, zenbatu daitekeen zerbait produzitzeak du benetako balioa.

Ba al dago beste desberdintasun nabarmenen bat erabilgarritasuna bilatzen zaion ekimen intelektual baten eta hausnarketa inutilaren artean? Aurrekoaren ondorio logiko bat: bezeroaren existentziarena. Gaurko artegintza plastikoan, inoiz ez bezala erabiltzen da bezero hitza. Sarritan entzuten ditugu horrelakoak: artea krisian baitago, bezeroek nahiago dute beste inbertsio-klase batzuetara jo; bezeria krisian dago; bezeroen esku dago galerien etorkizuna… Kuriosoa dirudi, baina badu bere logika. Ez da, noski, arte hutsaren logika, baina artea ez da ba merkatu batean mugitzen?

Beti oso praktikoa izan den gure euskal gizartean gero eta hots gehiago entzuten ari gara ikerketaren, bikaintasun zientifikoaren alde. Teknologiak eta zientzia praktikoek ekarriko digutela etorkizuna, han eta hemen ez dugu besterik entzuten. Hori da gaurko buruzagi politikoek eta akademikoek herri honentzat nahi luketen plan estrategikoaren muina, eta bide horretatik egiten ari diren inbertsioak gero eta handiagoak dira. Ez dut deus horren kontra. Edo bai. Ez dut humanitateei eta izpirituaren doaneko lanketari buruzko hitzik entzuten. Hor dugu Guggenheim-en adibidea: arte munduan egin den ahaleginik garestiena —bai politikoki, bai ekonomikoki— diskurtso utilitarista batekin promozionatzen digute: sekulakoa omen Bilbori ekarri dion ospea, sekulakoa turismoaren gorakada. Ekarri artistikoren bati buruzko hausnarketarik, bakar bat ere ez. Miraz nago nola ez diren oraindik filosofia edo arte ederrak bezalako fakultateak itxi eta birziklatzen hasi.

Anjel Lertxundi Esnal

El Correo: Territorios kultur gehigarria, 2007-11-

Irakurri testua eta, esaten dena kontuan izanda, aukeratu erantzun zuzena.

Q: Zer dio egileak irakurtzen eman dituen hiru orduez?
- Hiru orduz betazalak erre ondoren, lana kontuan hartua izan dadin eskatuko duela.
- Trukearen eremuan sartzen direla eta orduak kontabiliza ditzan eskatuko diotela.
- Alferrik eman dituela esan beste erremediorik ez duela.
A: Alferrik eman dituela esan beste erremediorik ez duela.

Q: Lehen gizakiek zer baloratzen zuten?
- Landutako harria erabilgarria zela ikustean aintzat hartzen zuten egilearen lana.
- Harria lantzen zuen gizakia begirunez hartua zen lehen unetik.
- Alfertzat zeukaten ehizarako tresnak egiten zituena, baina ez kobazuloak dekoratzen zituena.
A: Landutako harria erabilgarria zela ikustean aintzat hartzen zuten egilearen lana.

Q: Zer dio egileak baliagarria eta alferrikakoa denari buruz?
- Errentagarritasun ekonomikoa izan dezaketen gauzak soilik baloratzen dituela zientziak.
- Ez dagoela garbi zein diren balio duenaren eta deusik ere balio ez duenaren arteko mugarriak.
- Erabilgarritasun praktikoak onura ekonomikoa ekarri duela, ezinbestean, deskubrimendua egin duenarentzat.
A: Ez dagoela garbi zein diren balio duenaren eta deusik ere balio ez duenaren arteko mugarriak.

Q: Hurrengo ariketa HABEren 2. mailako azterketan erabili zuten 2006an

Ondoren, egunkariko hainbat albiste labur irakurriko dituzu. Albiste bakoitzari bere izenburua egokitu behar diozu (2 izenburu soberan geratuko zaizkizu).
- 1. ALBISTEA: Etorkinei egoitza-baimen faltsuak lortzen zizkien talde bateko hamar kide atxilotu ditu Espainiako Polizia Nazionalak. Bilbon, Bartzelonan, Madrilen eta Valentzian jarduten zuen taldeak. Hala ere, atxiloketa gehienak Bilbon egin zituzten. Poliziak jakinarazi zuenez, Kolonbiakoak dira atxilotutakoak, gehienak Cali hirikoak. Era berean, baimen gehienak etorkin kolonbiarrei saltzen zizkietela jakinarazi zuen. | Agirien iruzurra
- 2. ALBISTEA: Hego Koreako Gobernuko auditoreek 5.400 euro inguru bidegabe hartzea leporatu zioten atzo Hwang Woo-suk zientzialariari. Giza enbrioi klonatuetatik zelula amak lortu zituela esanez, iruzur egiten saiatu zen iaz Hwang. Esperimentuak egiteko diru laguntza publiko zein pribatuak jaso zituen zientzialariak. Auditoreek atzo esan zutenez, susmo handiak dituzte Hwangek laguntza horietako asko bere kontuan gorde zituela pentsatzeko. Ikerlarien arabera, Gobernuko buruengandik sostengua lortzeko erabili zuen Hwangek diruaren zati bat. | Aurkikuntzak gezur, dirua tarteko
- 3. ALBISTEA: Gozokien salmentek %50eko igoera izan dute. Pertsona askok tabakoa utzi eta gizentzeko duten beldurrari irtenbidea eman nahian, azukre gabeko gozokiak eskaintzen ditu enpresa batek. Horregatik, enpresa honek gozoki mota batzuk saltzen dituzten 1.000 makinatik gora ezarri ditu Espainiako estatu guztiko lantoki, aireportu, jatetxe zein tabernetan, konpainiak jakitera eman zuenez. Erretzaile ohien erdientzat gozokiak lagungarri izan dira. “Zigarroa ahora eramateko keinua ordezka dezake eta beraz, erretzaileari, tabakoaren premiak eragiten dion estutasuna baretu diezaioke", azpimarratu du enpresak. | Antsietatearen aurkako ordezko gozoa salgai
- 4. ALBISTEA: Donostiako ostalari batek munduko lehendabiziko gin-tonic gozokiak egiteko formula asmatu du eta laster Espainiako estatuan zehar banatuko dira Internet bidez. Bezero batek tonika eta ginebra konbinatu ezagun bat eskatu zuen, gozoki bat atera eta konbinatuan busti zuen, jarraian ahoan sartu eta gozokia dastatu zuen. Egileak gozokiak egiten dituen enpresa batera jo zuen eta 100 kilo gozoki enkargatu zituen. Orain bigarren eskari bat egin du, 315 kilokoa. Gozoki hauek helduentzako dira, kolore zuria dute eta izotz lauki txiki baten itxura daukate. Gozokiak binaka banatzen dira, bilgarri gardenetan. Espainiako estatuan laster banatuko dira, Donostiako taberna honek duen web -gunearen bitartez. | Tabernariaren negozio berria
- 5. ALBISTEA: Britainia Handiko bikote baten etxean telefonoak jotzen zuen bakoitzean, loroak emakumearen maitalearen izena errepikatzen zuen. Hasieran, animalia adarra jotzen zebilela pentsatu zuen gizonak, baina, apurka-apurka, txantxa hura susmo bihurtu zen. Maitalearen izena telebistan entzuten zuen bakoitzean, soinu arraroak egiten zituen hegaztiak. Loroak, behin eta berriz "I love you Gary" errepikatzen zuen. Emakumeak bere lankide batekin izandako maitasun-harremana onartu behar izan zuen. Senarrak bere bikotearen maitalearen izena entzuteaz nazkatuta, zortzi urteko loroa saldu egin zuen. | Etxeko salatari aparta
- 6. ALBISTEA: Expressen egunkariak jakitera eman duenez, armiarma batek 27 egun igaro ditu suediar baten belarrian. Armiarma beltza zen eta azazkal baten tamaina zeukan. Hilabetez bizileku berrian egon ostean, emakumea bere belarrian zerbait gertatzen ari zelakoan, botikara joan zen. Emakumeak azaldu duenez, hasieratik entzumena galdu zuen, baina zikinkeria izango zela pentsatuta, ez zion jaramon handiegirik egin. Halere, denborarekin, bere belarri barruan zarata arraroak entzun zituen eta botikara joatea erabaki zuen. Armiarma bizirik atera zen belarritik. | Bizitokian ezkutatua ia hilabetez
Also offered: Mexikon gertatutako istilu odoltsuak; Tabernari gezurtia

Ariketa hau HABEren 2. mailako azterketan erabili zuten 2007an

GATZA

Gogoratzen dudan lehenbiziko gauza zein den galdetuko balidate, ez nuke jakingo oso ondo zer erantzun. Badaude irudiak, lausoak eta definiziorik gabekoak gehienetan, badaude zaratak, baina argien gogoratzen dudana usaina da, antxoa-xerren usaina. Izan ere, ama eta izeba askotan egoten ziren antxoa-xerrak egiten etxeko sukaldean. Eta ni jolasean ibiltzen nintzen bien bitartean, mahai azpian.

Xerren prozesua luzea izaten zen. Lehenbizi, udaberrian, tamaina oneko antxoak harrapatzen zirenean, gorde egiten ziren. Ondo garbitu, eta latetan sartzen zituzten etxeko emakumeek. Latak biribil-biribilak izaten ziren, sakonak eta handiak. Lehenbizi gatz lodia botatzen zen lataren hondo-hondora. Gero, antxoak jartzen ziren, bata bestearen alboan, ilaran. Ilara bat betetzen zutenean, gatz lodia berriz ere gainera, eta ondotik beste antxoa ilara bat, baina aurrekoaren kontrara. Gero, gatz lodia berriz ere. Horrelaxe lata antxoaz gainezka egon arte.

Lata betetzean muera botatzen zen. Muera, ura gatzarekin. Ur gazi-gazia izaten zen. Eta gatza tamaina egokian zegoela jakiteko patata bat botatzen zuten uretara, ea ur azalean geratzen zen ikusteko. Patata hondoratzen ez bazen prest zegoen muera. Azkenik, latari tapa jarri eta harri handi bat jartzen zitzaion gainean, hondartzako harri handi horietako bat , edo adokin zahar bat, zergatik ez, ura bota zezan.

Eta hantxe egoten ziren gorderik antxoak, ezkutuan eta ilunetan, hilabete luzez. Eta garbitzeko garaia iristen zen halako batean. Erdiko hezurra kendu eta xerrak ateratzen zituzten amak eta izebak, xerra xamur-xamurrak. Eta ni zer gerta ere, hantxe egoten nintzen mahai azpian, hanka tartean jolasean, xerraren bat emango zidaten esperantzaz.

Antxoa-xerrak egitearena beti izan da emakumeen lana. Kontserba-lantegietan haiek egoten ziren lanean duela ehun eta berrogeita hamar urte italiar familiak hona etorri eta lantegiak zabaldu zituztenetik. Emakumeak lanean, neskakoskorrak zirenetik. Oraintsu arte.

Gaur, aitzitik, antxoaren eskasiarekin lantegietako lan baldintzak okertu egin dira dexente. Hortxe ikusten ditut kaletik emakumeak, manifestazioa egiten, herriko bazterretan. Emakume langileen manifestazioak, haurrak gurdietan eramaten dituztela.

Badago gatzarekin lotutako esaera bat herrian: gatza eman. Gatza emateak esan nahi du atzean uztea, albo batera uztea, haizea hartzera bidaltzea. Behin gatza emanda arraina iragana baita, beste arrain bati iristen zaio txanda. Bada, gatza eman beharko genieke lan baldintza okerrei, gatza, eskubideak ez betetzeari.

Kirmen Uribe. Gara 2006/06/19

Irakurri testua eta esaten dena kontuan izanda aukeratu erantzun zuzena.

Buka itzazu hurrengo itzulpenak

(Idatz itzazu esaldi osoak)

Q: Zer da kontzientzia tragikoa?
- Norbanakoak egoera baten aurrean zer egin erabakitzeko duen askatasuna, erabaki horrek ekar ditzakeen ondorioez bat ere kezkatu gabe.
- Gizakiak, ondorioak ondorio, unean-unean nola jokatu aukeratzeko duen ahalmena.
- Ezarrita dagoen munduaren ordena aldatzerik ez dagoela jakiteak gizakiari eragiten dion ondoeza.
A: Gizakiak, ondorioak ondorio, unean-unean nola jokatu aukeratzeko duen ahalmena.

Buka itzazu hurrengo berridazketak, ematen zaizkizun elementuak erabiliz

Q: Zergatik zigortu zuten Prometeo?
- Heroi tragikoaren errebeldiak ezbeharra baino ez zuelako eragin.
- Prometeok indarrean zegoen sistema burumakur onartzeari uko egin ziolako.
- Heroiak, egiten duena egiten duela, Hesiodoren tragedietan ongia beti gailentzen zaiolako gaizkiari.
A: Prometeok indarrean zegoen sistema burumakur onartzeari uko egin ziolako.

Q: Prometeo heroi tragikoak…
- ez du ongiaren eta gaizkiaren artean bereizten.
- hobe beharrean jarduten badu ere, badaki azkenean bere asmoek porrot egingo dutena.
- badaki zer egin behar duen; ez, ordea, gauzak uste bezala aterako zaizkion.
A: badaki zer egin behar duen; ez, ordea, gauzak uste bezala aterako zaizkion.